Thuốc corticoid được gọi đầy đủ là glucocorticoid, là những thuốc có cấu trúc hóa học gần giống và tác dụng tương tự hai chất sinh học được tiết ra từ tuyến thượng thận là cortison và hydrocortison.
Hiện nay, các thuốc corticoid được tổng hợp và cho tác dụng rất mạnh, đó là prednison, prednisolon, dexamethason, triamcinolon, betametha-son… Thuốc được bào chế ở nhiều dạng: dạng viên uống, dạng kem bôi da, dạng khí dung bơm xịt vào họng, dạng thuốc tiêm có cả dạng tiêm vào khớp cho tác dụng kéo dài. Đặc biệt, dạng viên uống là dạng được dùng nhiều hơn cả, trước đây nhiều người gọi là “thuốc hột dưa” vì viên thuốc được bào chế có dạng giống hạt dưa.
Corticoid được dùng để chống viêm, chữa dị ứng. Dùng làm thuốc cấp cứu trong sốc phản vệ. Ức chế miễn dịch của cơ thể (tức làm giảm sự đề kháng của cơ thể). Corticoid tỏ ra hiệu quả trong điều trị bệnh liên quan đến sưng viêm, dị ứng như: viêm cơ, viêm xương khớp, viêm ruột, các bệnh thấp khớp, đặc biệt hen suyễn…
Do tác dụng làm giảm đau tốt, giảm sưng nhanh, giảm nhiều triệu chứng bệnh khác, thuốc lại kích thích hệ thần kinh gây sảng khoái, đặc biệt làm đọng mỡ, giữ nước gây mập, nên rất dễ bị lạm dụng. Ta cần biết nếu dùng lâu ngày sẽ đưa đến các tác dụng phụ và các tai biến rất nguy hiểm như:
- Loãng xương
- Làm teo cơ
- Giữ nước và ion natri lại trong cơ thể gây phù mà nhiều người tưởng lầm là thuốc làm cho mập.
- Tăng huyết áp và hại thận
- Làm tăng tiết acid dịch vị dễ dẫn đến bị loét dạ dày.
- Làm giảm sự đề kháng của cơ thể, cho nên dùng corticoid thường xuyên rất dễ mắc các bệnh nhiễm trùng, vì vậy thuốc không được dùng ở người bệnh lao, bệnh nấm.
Đặc biệt, nếu dùng corticoid lâu ngày sẽ có nguy cơ teo tuyến thượng thận, không còn duy trì chức năng nội tiết.
Hiện nay, ở nước ta có tình trạng lạm dụng corticoid loại tác dụng kéo dài (tria-mcinolon, biệt dược: K-cort) tiêm bắp và tiêm vào khớp một cách bừa bãi, thậm chí còn dùng tiêm cho trẻ em. Đây là loại thuốc được dùng để tiêm trị hen suyễn hoặc chích vào khớp trị viêm khớp nhưng nếu lạm dụng sẽ bị teo cơ, hủy hoại khớp, gây nhiễm khuẩn nếu tiêm không đúng cách và vô trùng.
Một dạng thuốc cũng hay bị lạm dụng là corticoid dạng kem bôi ngoài da. Nhiều người lầm tưởng dùng ngoài da không việc gì nhưng thực chất vẫn có thể gây tai biến rất đáng ngại. Có khá nhiều người còn tưởng lầm corticoid là dạng kem bôi ngoài da là mỹ phẩm, có thể kể tên một số thuốc được dùng nhầm như kem trị mụn, kem dưỡng da, kem trị nám da như: Cortibion, Halog, Synalar, Topsyne, Topgen, Betneval… Các thuốc này nếu lạm dụng sẽ làm teo da, xạm da, làm da mỏng lộ dần các mạch máu mà dân gian gọi là “nổi gân máu”, làm nổi mụn tấm li ti, thậm chí nổi thành mụn bọc to do nhiễm trùng.
Tuy nhiên, cần phải tránh hai định kiến sai lầm: một là nghe nói rằng corticoid gây tai biến nên sợ không dám dùng, thậm chí được bác sĩ khám ghi đơn vẫn không dám dùng. Nên lưu ý, có nhiều bệnh nếu không dùng corticoid đúng cách sẽ không chữa khỏi. Mặt khác, một số người dùng corticoid vô tội vạ, không cần thiết vẫn cứ dùng. Cần nên biết, ngay như thuốc corticoid bôi ngoài da ở nhiều nước chỉ được mua tại nhà thuốc khi có toa của bác sĩ điều trị và thường bác sĩ ghi đơn dùng không quá 7 ngày.
