Trở lại thăm đình Minh Hương, hàng tượng trang trí (tiếu tượng) trên nóc mái gian võ ca lại vơi đi cơ số không nhỏ, đôi tượng lớn Kim Đồng – Ngọc Nữ cùng cặp cá hóa long giờ cũng đã biến mất. Liên tiếp các vụ trộm đã biến nét đẹp ngôi đình người Hoa duy nhất ở Chợ Lớn (TP.HCM) trở thành nạn nhân của thói ứng xử vô giáo dục với di sản.
Trong số các hội quán, đình làng, chùa miếu của cộng đồng người Hoa ở Chợ Lớn, kỹ thuật trang trí kiến trúc đình Minh Hương Gia Thạnh (người dân quen gọi đình Minh Hương) là một trong những điểm nhấn đẹp của toàn vùng, đặc biệt hệ tiếu tượng trên nóc mái gian võ ca. Nhắc về tiếu tượng, đây là dòng gốm được chế tác từ lò Cây Mai của đất Đề Ngạn xưa, nổi lên ở thế kỷ XIX, dùng trang trí các công trình kiến trúc hội quán, nơi thờ tự có quy mô lớn thời bấy giờ.
Nhìn lại kiến trúc cổ của hội quán, chùa miếu rải rác ở quận 1 và khu Chợ Lớn, nhiều trong số ấy được trang trí tiếu tượng, nhưng riêng với đình Minh Hương, hệ tiếu tượng được tạo lập mang quy mô, bề thế, và vẻ đẹp thuộc đẳng nhất nhì của Sài Gòn – Chợ Lớn xưa và nay, do lò gốm có tên Đồng Hòa thực hiện. Các hiệu đề và năm tạo lập hệ tiếu tượng ở đình Minh Hương nay vẫn còn lưu rõ ở hai bên nóc mái của đình, ở góc phải theo hướng nhìn vào chính điện là năm tạo lập “Tân Sửu Niên Chế” (1901), góc trái ghi “Đồng Hòa Diêu Tạo” (lò gốm Đồng Hòa làm).
Vẻ đẹp hệ tiếu tượng của đình Minh Hương nếu đem so với các hội quán, chùa miếu khác như Hội quán Tam Sơn, Hội quán Tuệ Thành, Hội quán Phước An… sẽ thấy nhiều khác biệt. Cùng là tượng trang trí, nhưng hệ tiếu tượng đình Minh Hương được chế tác mang kích cỡ nhỏ hơn nhiều so với các chuỗi tượng trang trí cùng phong cách, áng chừng dưới phân nửa so với tiếu tượng ở Hội quán Tuệ Thành. Kỹ thuật tạo hình và chi tiết thể hiện trên tượng được trau chuốt tinh mỹ, đi vào đường nét, biểu cảm, cùng số lượng tượng đan xen dày đặc, nhiều phân lớp.
Ở bố cục, hệ tiếu tượng trên mái đình Minh Hương mang kết nối liên hoàn theo trục ngang của chóp mái. Chính giữa là hình tượng long ngư hý châu, con cá chép phóng lên khỏi trùng điệp sóng nước – được tạo hình bằng kỹ thuật khắc nổi, đầu ngọn sóng tỉa nét trổ hẳn ra khỏi bề mặt, tạo thành mảng sóng lớp lớp đua chen, đẹp toàn mỹ, không gặp lại ở các công trình kiến trúc khác có trang trí gốm Cây Mai.
Đăng đối với trái châu là lưỡng long, tạo thành đề tài “Lưỡng long tranh châu”, nối ra xa hơn về hai đầu nóc mái là cặp tượng Kim Đồng – Ngọc Nữ và lặp lại với đề tài cá hóa long. Chạy dài ngay phân lớp dưới là các hoạt cảnh miêu tả tuồng tích, với lâu đài, nhân vật, tạo nên không khí đông vui, hội tụ. Mảng tượng dưới chân Kim Đồng còn có cả hình tượng ông Tây mặc âu phục, đội mũ phớt, trông rất sinh động.
Những nét đẹp ấy từng hiện hữu hơn trăm năm trên mái đình Minh Hương Gia Thạnh, nay kể lại đây để nhớ, để tiếc, để thương, bởi vẻ đẹp ấy giờ đã không còn. Chuyến thăm lại đình Minh Hương gần đây nhất, có tin vui khi gặp lại anh Vương Quan Thiền ngày nào, giờ đã thành Trưởng ban Quản trị đình Minh Hương Gia Thạnh, một tiếp nối truyền đời của dòng họ Vương có công gìn giữ, bảo lưu những vốn quý của người Minh Hương kể từ khi tạo lập ngôi đình. Nhưng điều thực buồn, là phần tiếu tượng mất đi nhiều hơn, hỏi ra mới biết tính từ vụ mất cắp ban đầu, đến nay đình đã qua thêm 3 – 4 vụ trộm nữa, tất cả diễn ra về đêm, tầm ngắm là các pho tượng lớn nhỏ trong hệ tiếu tượng trên mái đình.
Nói về gốm Cây Mai, nghệ thuật tạo tác tiếu tượng chính là đỉnh cao của dòng gốm này, nên được người yêu gốm cổ săn lùng; sở hữu một pho tượng Cây Mai, từ bao năm qua luôn là niềm khao khát, ước mơ của người yêu cổ ngoạn. Nhưng cũng từ nhu cầu ngày càng lớn dần, kẻ gian đã tận dụng sơ hở trong việc bảo vệ của đình Minh Hương để trộm các bức tượng đem tiêu thụ.
Tìm hiểu ở thị trường cổ vật, một pho tượng Cây Mai tùy kích cỡ, nhỏ cũng đã lên con số vài chục triệu, nếu tượng có độ lớn và mức quý hiếm được giao dịch với giá tiền tỷ. Cộng đồng sưu tầm gốm Cây Mai lan rộng, trước đây chỉ giới hạn ở khu vực phía Nam, giờ nhiều nhà sưu tầm đất Bắc cũng vào cuộc. Nhiều tượng gốm Cây Mai chu du nước ngoài, cũng dần quay đầu về nước, và chen trong số ấy, chắc chắn có không ít tiếu tượng từ đình Minh Hương.
Đồng hành hôm ấy trong chuyến thăm đình Minh Hương, có vợ chồng Đại sứ Phần Lan. Khi được nghe những người giữ đình kể về lịch sử hình thành, tham quan kiến trúc, hiện vật trưng bày… họ thực sự ấn tượng. Nhìn lên nóc mái, cảnh tượng hoang tàn, xấu xí, nham nhở những vết đứt gãy và khuyết của chuỗi tiếu tượng khiến ngài Đại sứ phải đặt câu hỏi: “Vì sao họ làm thế?”. Những người giữ đình chỉ biết tặc lưỡi cười buồn, chẳng thể đưa ra câu trả lời.
Kiến trúc và các chi tiết trang trí ở đình Minh Hương qua trăm năm vững với mưa nắng, trường tồn trước những cuộc chiến khốc liệt… nhưng chỉ trong giai đoạn ngắn ngủi ở thời bình, vẻ đẹp và giá trị của di sản, văn hóa, nghệ thuật… đã bay màu. Đừng nói những ngôn từ to tát về di sản, cứ nhìn cách ứng xử của con người, sẽ hiểu được tình yêu ấy có thực sự hay chỉ là giả tạo, nói suông?
- Xem thêm: Những hành động thực tế cứu giữ di sản
