Thời gian gần đây, một số dược phẩm được gọi là “thuốc thông minh” hay “thuốc làm tăng khả năng nhận thức” tạo được sự chú ý, từ những thuốc có tính kích thích như modafinil đến amphetamine (bán trên thị trường dưới tên Adderall) và methylphenidate (tên thương mại: Ritalin). Theo nhiều thông tin được công bố, giới sinh viên phương Tây đang sử dụng những thuốc này để nâng cao thành tích học tập, thậm chí cả khi họ đã ra trường và tham gia vào đời sống cộng đồng. Câu hỏi được đặt ra cho các nhà khoa học là liệu đó có phải là sự chọn lựa đúng đắn? Được biết nhận thức là một loạt những hiện tượng tâm thần bao gồm trí nhớ, sự chú ý và chức năng hành động và những dược phẩm nào giúp nâng cao chức năng hành động đều có thể được liệt vào loại “thông minh”. Thuốc thông minh cũng giúp tăng cường khả năng tập trung, nhưng các nhà khoa học nhận định rằng chúng không làm cho con người thông minh hơn. Theo Amy Arnstein, giáo sư môn Sinh học thần kinh tại Trường Đại học Y khoa Yale (Mỹ), nhiều người nghĩ rằng tác dụng của thuốc thông minh giống như của kích thích tố steroid đối với các vận động viên thể thao, nhưng thực tế không phải. Trong khi steroid tạo thêm cơ bắp cho người sử dụng thì thuốc thông minh chỉ có tác dụng làm cho bộ não hoạt động trong những điều kiện cơ học tốt nhất. Vì thế, giới khoa học cho rằng thuốc thông minh không trực tiếp nâng cao khả năng nhận thức mà chỉ cải thiện trạng thái tinh thần của người sử dụng, giúp họ luôn cảm thấy dễ chịu để có thể tập trung vào những công việc đang thực hiện.
Một vấn đề khác cũng đang được quan tâm, đó là liệu thuốc thông minh có vô hại? Theo nhiều nhà khoa học, bộ não con người vừa tinh vi, vừa rất phức tạp, khi cố gắng nâng cấp nó, chúng ta có nguy cơ làm cho nó mất cân bằng, như cách nói của Trevoe Robbins, giáo sư khoa Thần kinh học về nhận thức tại Đại học đường Cambridge (Anh): “Cái gì tốt cho hệ thống này thì có thể không tốt cho hệ thống kia”. Thuốc và tai họa hầu như không bao giờ tách rời, dù là ở trong phòng thí nghiệm hay trong đời thật. Nếu một loại dược phẩm giúp nâng cao một chức năng nhận thức thì sẽ có một chức năng khác phải trả giá. Do đó, điều quan trọng là khi muốn nâng cao một mặt nhận thức nào đó, cần làm sao cho sự nâng cao này tạo ra ít bất lợi nhất cho các lĩnh vực khác.
Khi bàn về tương lai của thuốc thông minh, sự lạc quan hay bi quan của các nhà khoa học không giống nhau. Gary Lynch, giáo sư khoa Y Trường Đại học California (Mỹ) cho rằng những tiến bộ gần đây của khoa thần kinh học đã mở đường cho việc điều chế các loại thuốc thông minh, nhưng để đạt được hiệu quả mong muốn, cần có thêm thời gian cho việc khảo sát, nghiên cứu và cải tiến khâu điều chế thuốc. Có lẽ cũng vì thế mà một số công ty dược phẩm quyết định không đầu tư nghiên cứu và điều chế thuốc thông minh. Trong quá khứ, một dược chất có tên Piracetam cũng từng được xem là thuốc thông minh, nhưng ngày nay tác dụng này của Piracetam không còn được quan tâm như trước. Những kỹ thuật điều chế dược phẩm có tính truyền thống như tổng hợp các phân tử mới và chờ xem tác động của chúng lên cơ thể người bệnh vẫn còn được ưa dùng.
Lê Cẩn tổng hợp
