Trong nhiều năm, thị trường lao động Việt Nam vận hành theo “công thức” gần như cố định: học càng cao, thu nhập càng tốt; vào khu vực chính thức, cuộc sống càng ổn định. Nhưng sáu năm qua, dữ liệu từ Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) đã chỉ ra một sự thật khác: lợi tức giáo dục đang giảm, khoảng cách thu nhập giữa các khu vực thu hẹp nhanh, và kỹ năng thực hành ngày càng trở thành tấm vé thông hành mới.
Series bài viết này không chỉ phân tích các số liệu mới nhất mà còn nhìn vấn đề từ góc độ quản trị nhân sự, chiến lược đào tạo và định hướng nghề nghiệp – nhằm giúp người lao động, doanh nghiệp và nhà hoạch định chính sách có cái nhìn sâu hơn về “luật chơi” mới của thị trường.
Nếu ở Bài 1, chúng ta chứng kiến sự thay đổi của “luật chơi” khi bằng cấp không còn là bảo chứng tuyệt đối cho thu nhập cao, thì ở Bài 2 này, bức tranh tiếp nối đã rõ hơn: thị trường lao động Việt Nam đang dịch chuyển tâm điểm từ tấm bằng sang kỹ năng, và khoảng cách thu nhập theo giới vẫn là một đường biên âm thầm nhưng dai dẳng.
Dữ liệu từ Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) giai đoạn 2016–2022 cho thấy những dịch chuyển này không chỉ là hiện tượng ngắn hạn, mà là xu hướng cấu trúc, đủ sức định hình lại cách doanh nghiệp tìm người, người lao động chọn nghề, và chính sách xây dựng thị trường.
Kỹ năng – “đồng tiền mạnh” mới của thị trường
Chỉ trong 6 năm, tỷ trọng lao động phi chính thức làm các công việc trung cấp tay nghề tăng từ 45,7% lên 63,6%, gần chạm mức 64,9% của khu vực chính thức. Ở nhiều lĩnh vực dịch vụ, thương mại, nghề thủ công hay kỹ thuật viên, mức lương tăng nhanh hơn cả khu vực yêu cầu bằng đại học.
Điều này báo hiệu một sự đảo chiều âm thầm: khi thị trường khan hiếm nhân lực tay nghề, khả năng thực hành và tính linh hoạt trở thành “đồng tiền mạnh” hơn cả hồ sơ học vấn. Doanh nghiệp, vốn từng đặt nặng tên trường và số năm học, nay buộc phải bước vào kỷ nguyên tuyển dụng dựa trên kỹ năng (skills-based hiring) – nơi câu hỏi “anh/chị làm được gì” quan trọng hơn “anh/chị học ở đâu”.
Khoảng cách thu nhập theo giới – khoảng trống chưa thể lấp đầy
Bức tranh ILO ghi lại năm 2022 cho thấy: nam giới vẫn kiếm nhiều hơn nữ 15,6% ở khu vực chính thức và 28,7% ở khu vực phi chính thức. Khoảng cách này thu hẹp so với giai đoạn trước, nhưng vẫn là con số đủ lớn để định hình lựa chọn nghề nghiệp và thu nhập của hàng triệu lao động nữ.
Nguyên nhân không chỉ nằm ở định kiến, mà còn ở cách phân bổ ngành nghề: nam giới chiếm ưu thế trong các lĩnh vực kỹ thuật, xây dựng, công nghệ – vốn trả lương cao; trong khi phụ nữ tập trung nhiều ở giáo dục, dịch vụ, chăm sóc, những ngành vừa trả lương thấp hơn vừa ít cơ hội tăng tốc thu nhập. Và dẫu thị trường dịch vụ đang mở ra nhiều cơ hội hơn cho nữ giới, con đường tới sự cân bằng vẫn còn dài.
Hai phía của cuộc đua
Với doanh nghiệp, cuộc cạnh tranh nhân sự giờ không chỉ nằm ở bảng lương. Áp lực kép – vừa phải đối đầu với mức thu nhập đang tăng của khu vực phi chính thức, vừa phải gánh chi phí phúc lợi và tuân thủ pháp luật – buộc họ phải tính toán lại. Lối ra là chiến lược nhân sự dựa trên kỹ năng: xác định năng lực cốt lõi cho từng vị trí, đầu tư reskilling và upskilling, đồng thời tận dụng AI để phân tích dữ liệu nhân sự, dự báo nhu cầu kỹ năng tương lai và cá nhân hóa lộ trình đào tạo.
Với người lao động, tấm bằng vẫn là nền tảng, nhưng giá trị thực sự nằm ở khả năng biến kiến thức thành kỹ năng. AI đang mở ra những công cụ chưa từng có: từ nền tảng học trực tuyến cá nhân hóa đến ứng dụng luyện kỹ năng nghề, giúp rút ngắn thời gian và chi phí học tập, đồng thời bám sát tiêu chuẩn thị trường. Đặc biệt, với lao động nữ, đây là cơ hội để bứt phá vào những ngành nghề lương cao – nếu dám đầu tư đúng kỹ năng và bước ra khỏi vùng an toàn nghề nghiệp.
Chìa khóa chính sách
Để thu hẹp khoảng cách kỹ năng và thu nhập, ILO khuyến nghị một loạt giải pháp:
- Tăng kết nối giữa cơ sở đào tạo và doanh nghiệp để bảo đảm kỹ năng “ra lò” phù hợp thực tiễn.
- Đưa bình đẳng giới vào các chính sách lương thưởng và thăng tiến.
- Mở rộng cơ hội học tập suốt đời (lifelong learning), đặc biệt ở các ngành đổi mới kỹ thuật nhanh.
- Thúc đẩy tăng trưởng khu vực chính thức để tạo nhiều việc làm chất lượng cao, giữ chân nhân lực giỏi.
Kết – Đường đua không còn vạch xuất phát giống nhau
Khi kỹ năng trở thành đơn vị đo giá trị, thị trường lao động Việt Nam đã chính thức bước vào một đường đua mới. Khoảng cách thu nhập theo giới vẫn tồn tại, nhưng không còn là định mệnh – nó có thể thu hẹp nếu chính sách, doanh nghiệp và người lao động cùng đổi cách chơi. Trong bối cảnh ấy, kỹ năng – cộng với khả năng thích ứng – mới là tấm hộ chiếu thực sự để đi xa, bất kể điểm xuất phát của bạn ở đâu.
