Tình trạng thừa cân-béo phì đã và đang trở thành một nguy cơ của sức khoẻ. Ở các nước đang phát triển trong đó có cả Việt Nam, tình trạng này đang gia tăng nhanh chóng trong những năm gần đây, nhất là ở trẻ em.
Chẩn đoán thừa cân và béo phì
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã dùng chỉ số nhân trắc học dựa vào chiều cao và cân nặng, đó là chỉ số khối cơ thể (BMI), tính bằng:
BMI = cân nặng cơ thể (kg)
Chiều cao2 (m).
BMI < 18,5: thiếu cân, gầy.
BMI = 18,5-24: bình thường.
BMI = 25-30: thừa cân.
BMI > 30: béo phì.
Các chỉ số này thấp hơn một chút khi áp dụng cho người châu Á. Gần đây với các kỹ thuật đo thành phần cơ thể hiện đại như đo bằng máy hấp thụ năng lượng kép sử dụng tia X ( DEXA), cho phép xác định chính xác khối mỡ, khối nạc, khối xương toàn thân, giúp ích nhiều cho chẩn đoán và theo dõi điều trị bệnh. Tuy nhiên, do giá thành còn cao nên chưa được phổ biến rộng rãi.
Hậu quả lên cơ thể khi trẻ bị thừa cân béo phì
Thừa cân béo phì là yếu tố nguy cơ của nhiều bệnh tật lên nhiều cơ quan trong cơ thể như:
- Hệ tim mạch: Tăng huyết áp, xơ vữa mạch máu, nhồi máu cơ tim, tai biến mạch máu não, hẹp tắc động mạch chi.
- Hệ hô hấp: Giảm thông khí, ngưng thở khi ngủ (dễ gây đột tử).
- Hệ nội tiết, chuyển hoá: Tình trạng kém dung nạp glucose, kháng insulin, nặng hơn là bệnh đái tháo đường, rối loạn lipid máu, tăng acid uric máu gây bệnh thống phong (gút).
- Tác động về tâm sinh lý: Tự ti, trầm cảm, khó hoà nhập cộng đồng.
- Ung thư: Một số bệnh ung thư, như: thực quản, trực tràng, vú.
Những ảnh hưởng
Ảnh hưởng của béo phì bộc lộ ngay từ khi còn nhỏ như đi lại chậm chạp hơn, thường bị bạn bè cùng lớp chế giễu, làm cho trẻ ngại tiếp xúc hơn và hay chơi một mình.
Sự dư thừa về thể trọng khiến bộ xương của trẻ bị quá tải, dẫn đến biến dạng chi dưới và cần có sự chỉnh hình. 80% số trẻ em bị vẹo đầu gối hay vẹo xương chày là những trẻ béo phì.
Đối với trẻ bị hoại tử dần đầu xương đùi, chủ yếu ở các bé trai, tỷ lệ đó là từ 50%-70%. Nghiêm trọng là bệnh Blount (một dị dạng xương chày do phát triển quá mạnh), dễ bị bong gân mắt cá chân.
Bệnh Blount là một rối loạn phát triển của xương ống chân (xương chày), trong đó chân thấp hơn quay vào trong; giống như một vòng cung. Nguyên nhân của bệnh Blount được cho là do ảnh hưởng của trọng lượng.
Phần bên trong của xương ống chân, ngay dưới đầu gối, không phát triển bình thường, liên quan tới béo phì và đi bộ sớm.
Triệu chứng một hoặc cả 2 cẳng chân quay vào trong. X-quang đầu gối và cẳng chân giúp xác định chẩn đoán. Điều trị bằng nẹp được sử dụng cho trẻ bị biến dạng nghiêm trọng trước 3 tuổi.
Nếu nẹp không hiệu quả, hoặc nếu vấn đề không được chẩn đoán cho đến khi trẻ lớn hơn, phẫu thuật thường là cần thiết. Phẫu thuật có thể liên quan đến việc cắt xương ống chân để đặt nó vào vị trí thích hợp. Thất bại trong việc điều trị bệnh Blount có thể dẫn đến biến dạng ngày càng tăng.
Một bệnh lý khác ở trẻ hay gặp nhiều là trượt điểm cốt hoá ở đầu trên xương đùi, gây đau khớp và biến dạng khớp kiểu khớp háng xoay vào trong.
Trượt điểm cốt hoá ở đầu trên xương đùi xảy ra do đầu trên xương đùi bị trật khỏi vị trí bình thường ở hốc hông. Rối loạn này thường xảy ra ở trẻ từ 1-16 tuổi, hay gặp ở trẻ trai.
Nếu được chẩn đoán và điều trị sớm, bệnh có thể hồi phục hoàn toàn. Nếu không được điều trị, đầu xương đùi có thể bị hoại tử do bị gián đoạn nguồn cung cấp (hoại tử vô mạch).
Các triệu chứng là: đau đầu gối, đau hông, chân hướng ra ngoài khi di chuyển, cứng hông, hạn chế chuyển động hông, đi lại khó khăn, đi bộ với một chân. Chẩn đoán: hỏi bệnh sử, khám lâm sang và chụp phim X-quang. Điều trị: giảm cân, tập vật lý trị liệu hoặc phẫu thuật là cần thiết để khắc phục các khiếm khuyết.
- Xem thêm: Béo phì – căn bệnh toàn cầu hóa
Khi trọng lượng cơ thể tăng thì sức nặng đè lên các khớp càng lớn, nhất là vùng lưng, khớp háng, khớp gối, khớp cổ chân làm cho các khớp này sớm bị tổn thương và lão hoá nhanh. Hậu quả là gây đau và khó khăn trong vận động, sinh hoạt hàng ngày cho trẻ.
Nếu có bệnh đái tháo đường đi kèm thì các triệu chứng đau mỏi cơ xương khớp càng rầm rộ hơn do thoái hoá khớp và do tổn thương thần kinh ngoại biên.
Điều trị béo phì cho trẻ
Nguyên tắc chung là giảm năng lượng ăn vào và tăng năng lượng tiêu hao. Tuy nhiên, trẻ em là một cơ thể đang phát triển nên việc điều trị phải hết sức chuyên nghiệp để không thiếu chất dinh dưỡng ảnh hưởng đến sự phát triển thể chất và trí tuệ của trẻ.
Mục tiêu điều trị béo phì cho trẻ không phải chỉ giảm cân. Trái lại, nếu giảm cân không được sẽ ảnh hưởng tới sức khoẻ của trẻ. Tuỳ theo tình trạng sức khoẻ, bệnh tật của trẻ mà có những mục tiêu điều trị khác nhau.
Thứ tự ưu tiên như sau:
Mục tiêu quan trọng nhất là thay đổi hành vi về ăn uống và tăng cường lối sống năng động. Mục tiêu tiếp là điều trị những biến chứng (nếu có). Mục tiêu sau cùng mới là giảm cân. Tốc độ giảm cân thích hợp là khoảng 500 gam/tháng. Tuỳ từng trường hợp sẽ có những mức độ và mục tiêu giảm số lượng cân nặng khác nhau.
