Giáo sư Carl Thayer thuộc Học viện Quốc phòng Hoàng gia Úc, một chuyên gia về Biển Đông, trong bài viết mới đây đã nêu bật năm sự kiện thiết yếu cần quan tâm theo dõi trong năm 2016:
(1) Phán quyết của Tòa án Trọng tài Thường trực tại La Haye, dự kiến sẽ được đưa ra trong khoảng thời gian từ tháng 4 đến tháng 6-2016 và phản ứng của Trung Quốc cùng các quốc gia khác có tuyên bố chủ quyền trên Biển Đông. Bất kỳ phán quyết nào có lợi cho Philippines chắc chắn đều sẽ bị Trung Quốc bác bỏ. Hành động đó của Trung Quốc sẽ đặt họ ra ngoài vòng luật pháp quốc tế. Vấn đề đặt ra là ASEAN sẽ làm gì? Các cường quốc biển sẽ làm gì?
(2) Mỹ được cho là sẽ tiếp tục các chiến dịch tuần tra vì quyền tự do hàng hải và hàng không (FONOP) diễn ra ít nhất mỗi quý một lần, bắt đầu từ tháng 1-2016. Liệu Mỹ có tiến hành những chiến dịch tuần tra FONOP quyết liệt hơn hay không, chẳng hạn như cho tàu áp sát các đảo nhân tạo, hay cho các máy bay P-8 Poseidon và B-52 bay qua không phận trên các đảo. Trong trường hợp đó thì Trung Quốc sẽ phản ứng thế nào?
(3) Về khả năng ký kết Bộ Quy tắc ứng xử ở Biển Đông (COC) với Trung Quốc, một số nhà quan sát ASEAN đánh giá năm 2016 là thời điểm cấp bách cho việc làm đó do hành vi ngang nhiên xây dựng trái phép các đảo nhân tạo của Trung Quốc. Nếu các cuộc tham vấn bị kéo dài mà không mang lại bất kỳ kết quả nào, liệu ASEAN có mở cuộc tấn công ngoại giao hay không?
(4) Trung Quốc sẽ hoàn tất việc xây dựng và củng cố các cơ sở hạ tầng trên bảy hòn đảo nhân tạo của họ. Tiếp theo đó sẽ là gì? Thiết bị nào sẽ được bố trí trên đó? Loại phi cơ hay tàu biển nào sẽ đồn trú ở đó? Liệu Trung Quốc có quân sự hóa các đảo nhân tạo trái phép đó bằng cách đặt radar tầm xa, hệ thống tên lửa phòng không và chống hạm đội, pháo binh, thiết bị chiến tranh điện tử và cầu cảng cho tàu khu trục hay không?
(5) Bầu cử ở Đài Loan và Philippines sẽ ảnh hưởng ra sao đến các động thái chính trị -ngoại giao đối với những tranh chấp hàng hải ở Biển Đông? Tại Đài Loan, đảng Dân Tiến (DPP) liệu có nhấn mạnh hơn trong việc đòi hỏi chủ quyền và tách xa hơn khỏi Trung Quốc hay không? Một tổng thống mới của Philippines liệu có hòa hoãn hơn với Trung Quốc so với đương kim Tổng thống Aquino hay không?
Cùng bàn về vấn đề này, Giáo sư Ngô Vĩnh Long thuộc Đại học Maine (Hoa Kỳ), một nhà nghiên cứu Biển Đông có uy tín, nhận định diễn biến vụ Philippines kiện Trung Quốc cũng là sự kiện cần theo dõi.
Ông nói: “Vấn đề cần theo dõi trong năm 2016 là vụ kiện của Philippines. Việt Nam có thể dùng tiến triển cũng như kết quả của vụ kiện để vận động dư luận thế giới cũng như lập thế trận cho Việt Nam. Việc này rất quan trọng trên cả lĩnh vực pháp lý lẫn chính trị. Vì vậy, theo chiều hướng này, cũng nên theo dõi tình hình chính trị ở Mỹ trước cuộc bầu cử để có thể có những thúc đẩy đúng lúc và đúng mức.
Trung Quốc cũng có thể lợi dụng việc Mỹ chú ý vào những chuyện nội bộ trong nước để tăng áp lực tại Biển Đông nói riêng và khu vực Đông Nam Á nói chung.
Nhưng vấn đề lớn nhất cần theo dõi là thái độ và hành động của các lãnh đạo và các nhà hoạch định chính sách Việt Nam. Nếu họ không năng động thì liệu các nước khác, trong đó có Mỹ, có thể có những hoạt động tích cực hơn nhiều so với năm 2015 hay không?”.
Lê Quân (DNSGCT)
