Nổi tiếng nhất ở đây có lẽ là dinh thự của hai cha con quan thổ ty Hoàng A Tưởng, người cai quản Bắc Hà hồi đầu thế kỷ trước. Công trình rộng hơn 10.000m2 tọa lạc trên một ngọn đồi thấp, khởi công vào năm 1914 và đến tận 1921 mới hoàn thành. Dinh thự này là sự kết hợp giữa kiến trúc phương Tây với nghệ thuật phong thủy phương Đông, do hai kiến trúc sư Pháp và Trung Quốc thiết kế. Bãi đất trống trước dinh chính là đích đến của các cuộc đua ngựa được tổ chức vào mùa xuân hằng năm. Người dân ở đây kể: Vào xuân, ở các thôn, bản vùng cao thanh niên trai tráng người Mông, Tày, Nùng thường đi theo từng đoàn đến hội xuân. Họ thường rủ nhau đua ngựa, ai đến đích trước thì bữa tiệc hôm đó được ngồi mâm trên. Các kỵ sĩ khi đến đích phải nhảy xuống bắn năm phát súng vào bia, sau đó lên cướp quả cầu đỏ và lại nhảy lên ngựa phi quay lại điểm xuất phát. Bây giờ, giải có chút thay đổi là cuộc đua diễn ra trong sân vận động và đua theo tốp năm ngựa. Ngựa nào về đích nhanh nhất thì thắng và có quyền tiếp tục vào vòng trong. Vòng chung kết sẽ chọn ra giải nhất, nhì, ba và khuyến khích.
Buổi sớm, Bắc Hà thường chìm trong cái lạnh cắt da. Vậy mà người dân ở Bản Liền hay Xi Ma Cai vẫn thức dậy từ 2, 3 giờ sáng để tham dự phiên chợ ngày Chủ nhật. Sáng tinh mơ, khắp các ngả đường đều thấy dòng người áo quần rực rỡ đổ dồn về chợ. Các cô gái vùng cao ăn mặc thật đẹp làm nhiều chàng trai núi rừng phải thẫn thờ. Đã có nhiều lứa đôi nên duyên từ phiên chợ này. Ở vùng cao, người Mông, Dao, Hà Nhì cấm kết hôn cùng dòng họ, nhiều chàng trai, cô gái phải trèo đèo, lội suối hàng chục cây số về chợ hẹn hò. Những người đã có gia đình thì đến đây xem đua ngựa, bắn nỏ, hát giao duyên, rồi được hàn huyên tâm sự bên chảo thắng cố nghi ngút khói và bát rượu ngô đậm đà…
Với du khách dưới xuôi lên, một bát phở chua Bắc Hà ăn giữa tiết trời giá lạnh có thể sẽ là kỷ niệm đáng nhớ nhất. Món này gồm có bánh phở mới tráng bằng gạo nương màu hồng nhạt còn nóng hổi, thịt xá xíu, rau sống thái nhỏ, đậu xị, lạc, nước chua. Việc ngâm, trộn rau cải với nước đường để chắt lọc được nước chua dùng chế biến phở là cả một quy trình khắt khe. Ngay cả các gia vị ăn kèm với phở cũng được làm thủ công: Đậu xị gồm đậu tương rang vàng sau đó ninh mềm rồi ủ trên gác bếp đến khi lên men sẽ được trộn với các gia vị: hạt dổi, hạt xẻn, thảo quả, gừng, ớt xào, tương ớt và rau sống ăn kèm.
Ngoài ra, nơi đây còn có phở trộn và phở chan. Mỗi loại phở được các đầu bếp kết hợp với các gia vị, rau khác nhau để tạo nên một món ăn có hương vị đặc trưng. Ẩm thực Bắc Hà tuy giản dị nhưng chính là sáng tạo của con người dựa vào những món tinh túy của núi rừng.
Thanh Ngọc
