Không khí TP.HCM mỗi giờ cao điểm như đặc quánh bởi khói bụi và tiếng động cơ. Những hàng xe xăng, dầu chen chúc qua từng nút giao ở quận 1, quận 3, quận 5 không chỉ làm chậm nhịp sống mà còn khiến chất lượng không khí liên tục ở mức báo động. Trong bối cảnh đó, đề xuất hạn chế phương tiện chạy nhiên liệu hóa thạch vào trung tâm từ năm 2026 xuất hiện như một “liều thuốc” mạnh – nhưng cũng đầy tranh cãi.
Điều đáng chú ý là phạm vi hạn chế không chỉ gói gọn ở vài tuyến phố, mà được khoanh tròn bởi cả một “vành đai cầu” bao quanh lõi đô thị, từ Điện Biên Phủ, Hoàng Hoa Thám đến Khánh Hội, Nguyễn Hữu Cảnh. Đây là khu vực vốn được xem là trái tim kinh tế – văn hóa của thành phố. Nếu lệnh siết được áp dụng, thói quen di chuyển của hàng triệu người sẽ buộc phải thay đổi, tạo ra cú hích cho phương tiện xanh nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ xáo trộn trong ngắn hạn.Chính sách này đặt TP.HCM vào cùng quỹ đạo với nhiều đô thị lớn trên thế giới trong xu hướng giao thông bền vững. Tuy nhiên, bài toán “đi trước một bước” về hạ tầng công cộng, trạm sạc, bãi đỗ ngoại vi sẽ là yếu tố quyết định liệu thành phố có thể biến tham vọng này thành hiện thực hay không.
Phạm vi áp dụng: “vành đai cầu” và các tuyến đường giới hạn
Sở Giao thông Vận tải TP.HCM đề xuất phạm vi hạn chế được bao quanh bởi các cây cầu: Điện Biên Phủ – Bùi Hữu Nghĩa, Bông (Đinh Tiên Hoàng), Hoàng Hoa Thám, Trần Khắc Chân, Kiệu (Hai Bà Trưng), Công Lý (Nam Kỳ Khởi Nghĩa), Lê Văn Sỹ, Nguyễn Văn Cừ, Ông Lãnh (Nguyễn Thái Học), Calmette, Khánh Hội, Nguyễn Hữu Cảnh, Thị Nghè.
Bên trong khu vực này, nhiều tuyến đường chính sẽ nằm trong vùng kiểm soát, gồm: Bà Huyện Thanh Quan, Nguyễn Phúc Nguyên, Cách Mạng Tháng Tám, Cao Thắng, Lê Hồng Phong, 3 Tháng 2, Lý Thái Tổ, Ngô Gia Tự, Hồ Thị Kỷ, Trần Phú, An Dương Vương, Nguyễn Trãi, Phan Văn Trị, Trần Hưng Đạo, Nguyễn Cảnh Chân, Trần Đình Xu.
Lộ trình thực hiện: rõ mốc, siết dần
- Năm 2025: Hoàn tất giai đoạn chuẩn bị, bao gồm ban hành khung pháp lý và cơ chế vận hành vùng phát thải thấp (LEZ).
- Năm 2026: Thí điểm LEZ ở khu trung tâm; bước đầu kiểm soát ôtô thương mại dưới chuẩn Euro 4 và xe máy kinh doanh dịch vụ dưới chuẩn Euro 2.
- Năm 2027: Xe máy phải kiểm định khí thải; phương tiện không đạt yêu cầu sẽ bị hạn chế vào khu vực thí điểm.
- Cuối 2028: Toàn bộ xe máy công nghệ chuyển sang chạy điện.
- Từ 12/2029: Xe máy chạy xăng sẽ không được phép tham gia dịch vụ gọi xe công nghệ.
- Năm 2030: LEZ áp dụng cho toàn bộ xe cá nhân ở khu trung tâm.
- Sau 2032: Thành phố đánh giá hiệu quả và cân nhắc mở rộng LEZ ra khu vực Vành đai 1 (Phạm Văn Đồng – vòng xoay Nguyễn Thái Sơn – Ngã tư Bảy Hiền – Hương Lộ 2 – Nguyễn Văn Linh…).
Bài học từ các đô thị khác
London thu phí 15 bảng/ngày với xe không đạt chuẩn khí thải khi vào “vùng phát thải thấp”, Singapore điều tiết bằng hệ thống ERP tính phí tự động, còn Oslo gần như loại bỏ toàn bộ bãi đỗ xe trong trung tâm. Điểm chung là hạ tầng phương tiện công cộng đã được mở rộng mạnh mẽ trước khi áp dụng hạn chế.
TP.HCM đang có cơ hội làm tương tự khi tuyến metro số 1 chuẩn bị vận hành, nhiều tuyến xe buýt điện và dự án bãi đỗ ngầm được thúc đẩy.
Thử thách và kỳ vọng
Việc hạn chế xe xăng, dầu tại trung tâm chắc chắn sẽ tác động đến hàng chục nghìn chuyến xe dịch vụ, vận tải và di chuyển cá nhân mỗi ngày. Nếu triển khai đồng bộ với phương tiện thay thế, đây có thể là bước ngoặt đưa TP.HCM tiến gần hơn tới hình mẫu đô thị giao thông xanh. Nhưng nếu thiếu chuẩn bị, nguy cơ ùn tắc lan rộng và chi phí sinh hoạt tăng cao sẽ là rào cản lớn.
Liệu TP.HCM có đủ quyết tâm và nguồn lực để biến chính sách này thành bước tiến bền vững, hay sẽ phải điều chỉnh trước sức ép thực tế? Câu trả lời sẽ rõ dần trong 18 tháng tới.
