Trong thế kỷ XX, dân số Nhật Bản tăng nhanh lúc đầu, rồi chậm dần vào những thập niên vừa qua, và nay thì đang có chiều hướng giảm sút rõ rệt. Theo những kết quả điều tra vừa do Bộ Nội vụ và Truyền thông Nhật Bản công bố, tính đến tháng 10-2015, dân số Nhật chỉ còn 127,1 triệu người, giảm 947 ngàn người, tức 0,7%, so với lần điều tra cuối cùng vào năm 2010. Tất nhiên, không phải địa phương nào cũng sút giảm dân số cả. Trong 47 quận được điều tra thì chỉ có tám quận, kể cả thủ đô Tokyo, có sự gia tăng về dân số, 39 quận còn lại, dân số giảm sút khá nhiều.
Nước Nhật không chịu sự tàn phá của chiến tranh, sự khủng hoảng về dân số bắt nguồn từ hai yếu tố cốt lõi, đó là tỷ lệ sinh sản rất thấp và số người già đang có chiều hướng ngày một tăng cao. Tỷ lệ sinh sản hiện nay chỉ có 1,4 trẻ sơ sinh cho mỗi phụ nữ trong độ tuổi sinh sản, trong khi theo nhận định của nhiều nhà dân số học thế giới, các nền kinh tế tiên tiến phải đạt tỷ lệ sinh sản 2,1 trẻ/mỗi bà mẹ thì mới có được một dân số ổn định. Hiện nay số người già trên 65 tuổi ở Nhật đã chiếm 25% tổng dân số, cứ theo đà này, đến năm 2060, tỷ lệ trên sẽ đến mức 40%. Tổ chức Liên Hiệp Quốc còn đưa ra một tầm nhìn xa hơn và bi quan hơn: đến cuối thế kỷ này, dân số Nhật Bản sẽ chỉ còn 83 triệu người!
Dân số sinh sản không kịp để thay thế số người bước vào tuổi già, gánh nặng kinh tế xã hội đè lên vai lớp trẻ, gây nên những hiệu ứng bất lợi về các mặt kinh tế, xã hội và chính trị trong nước. Để khắc phục tình trạng này, chính phủ Shinzo Abe đang có kế hoạch nâng tỷ lệ sinh sản từ 1,4 trẻ lên 1,8 trẻ cho mỗi bà mẹ trong độ tuổi sinh con, song tỷ lệ này vẫn còn thấp hơn mức cần thiết 2,1 như đã trình bày ở trên. Mặt khác, ngay cả tỷ lệ 1,8 cũng khó đạt được khi tâm lý người phụ nữ Nhật hiện nay rất ngại lập gia đình sớm, vì có thể gây trở ngại cho con đường tiến thân trong sự nghiệp của họ. Một biện pháp khác đang được nói đến nhiều, đó là mở cửa nước Nhật đón người nhập cư từ bên ngoài vào để tăng cường lực lượng lao động đang thiếu thốn trong nước. Thủ đô Tokyo đang là một tiêu biểu của biện pháp này, với dân số chiếm 28,4% tổng dân số cả nước, số người nhập cư thêm trong năm năm qua lên đến 326.870 người. Song chính sách nhập cư, sự phân bố người lao động nhập cư trong từng khu vực sản xuất, và kỹ năng của lao động nhập cư vẫn luôn là bài toán khó giải của các nhà quản lý lao động trên toàn nước Nhật. Trong thời gian tới, chính quyền Shinzo Abe vẫn phải đặt vấn đề dân số lên ưu tiên hàng đầu trong các vấn đề gai góc nhất của đất nước này.
Lê Nguyễn tổng hợp (DNSGCT)
