Giữa những ồn ào về việc định giá và giao dịch thứ cấp của SpaceX, thứ khiến giới quản trị nể phục nhất ở Elon Musk chính là năng lực điều hành cùng lúc nhiều đế chế khổng lồ với hiệu suất kinh hoàng. Câu trả lời không nằm ở những lý thuyết bóng bẩy, mà đến từ bộ nguyên tắc tối giản đến tàn nhẫn được vị tỷ phú áp dụng ngay tại nhà máy Starbase. Nhìn từ “thuật toán” này, mới thấy nhiều doanh nghiệp Việt đang đổ tiền tỷ để cố tối ưu hóa… những quy trình lỗi.
Mấy ngày qua, giới đầu tư râm ran trước thông tin mã cổ phiếu của SpaceX biến động mạnh trên thị trường thứ cấp, chạm mốc gần 192,5 USD. Thú thật, anh em làm truyền thông hay tài chính nhìn con số đó thì hiểu ngay: Đó chỉ là những đợt giao dịch nội bộ hoặc qua các quỹ gián tiếp, vì SpaceX vẫn là “của để dành” chứ chưa hề IPO lên sàn công khai. Nhưng bỏ qua câu chuyện định giá, điều khiến tôi suy ngẫm nhiều hơn chính là cách vận hành của vị tỷ phú này. Làm thế nào một con người có thể điều hành cùng lúc Tesla, SpaceX, X (Twitter) và xAI đạt hiệu suất kinh hoàng như vậy?
Câu trả lời không nằm ở những lý thuyết quản trị bóng bẩy trong giảng đường, mà nằm ở một bộ lọc cực kỳ tàn nhẫn mang tên: Thuật toán sản xuất 5 bước (The Production Algorithm). Công thức này từng được chuyên gia tiểu sử Walter Isaacson tiết lộ chi tiết trong cuốn sách Elon Musk, và chính Musk cũng liên tục nhấn mạnh nó như một thứ “kim chỉ nam” trong các cuộc phỏng vấn trực tiếp ngay tại nhà máy Starbase của SpaceX.
Khi ngồi cà phê ở khu Quận 7 nghe mấy anh em doanh nhân than vãn về chuyện bộ máy cồng kềnh, hay việc “đốt tiền” cho chuyển đổi số mãi không xong, tôi bỗng nhận ra doanh nghiệp Việt chúng ta đang mắc đúng những căn bệnh mà “thuật toán” của Musk sinh ra để triệt hạ.
Câu hỏi triệu đô: Yêu cầu này có thực sự cần thiết?
Ở Việt Nam, chúng ta có một căn bệnh trầm kha là “cái gì cũng muốn làm” và cấp dưới rất sợ làm phật lòng cấp trên. Khi sếp đưa ra một mục tiêu, nhân viên thường lập tức gật đầu “Dạ, để em làm” rồi hùng hục đi tìm giải pháp. Nhưng bước đầu tiên trong thuật toán của Musk lại là: Chất vấn và làm cho các yêu cầu bớt vô lý đi. Ông cho rằng mọi yêu cầu luôn có phần vô lý, bất kể người đưa ra chúng có thông minh đến đâu.
Có lần ngồi trao đổi với một đối tác về dự án nội thất, họ yêu cầu phải có một quy trình kiểm duyệt qua 5 phòng ban. Tôi hỏi: “Nếu bỏ bước này thì sao?”. Câu trả lời nhận lại là “Ai cũng quen làm vậy rồi”. Đó chính là cái bẫy! Một quy trình càng dài, càng nhiều dấu mộc, thì càng dễ giấu đi sự trì trệ. Chúng ta đang mất quá nhiều thời gian để tìm câu trả lời hoàn hảo cho một bài toán vốn dĩ đã sai ngay từ đề bài.
Căn bệnh “tiếc của” và cái bẫy tối ưu hóa cái sai
Bước tiếp theo của Musk là cực đoan: Hãy chủ động loại bỏ quy trình. Nếu sau khi cắt giảm mà bạn không bị buộc phải thêm lại ít nhất 10% những thứ đã bỏ, nghĩa là bạn chưa đủ mạnh tay.
Nhìn vào làn sóng tái cấu trúc của các tập đoàn bất động sản và bán lẻ Việt Nam trong giai đoạn thắt chặt dòng vốn vừa qua mới thấy rõ giá trị của tư duy này. Nhiều doanh nghiệp trước đây duy trì những phòng ban trung gian rất cồng kềnh. Chỉ đến khi rơi vào thế sinh tử, buộc phải cắt giảm đến 30 – 40% nhân sự và gộp các bộ phận, các CEO mới nhận ra: Hóa ra bộ máy vẫn chạy tốt, thậm chí ra quyết định nhanh hơn.
Sai lầm phổ biến nhất của các nhà quản lý giỏi là cố gắng tối ưu hóa một thứ lẽ ra không nên tồn tại. Nhiều CEO sẵn sàng chi tiền tỷ để thuê chuyên gia về chuẩn hóa quy trình, viết lại KPI cho một phòng ban đang hoạt động kém hiệu quả, hoặc tối ưu hóa chuỗi cung ứng cho một dòng sản phẩm vốn dĩ đã lỗi thời. Đó chỉ là cách lãng phí tiền bạc một cách tinh vi. Hãy nhớ: Chỉ tối ưu hóa sau khi đã hoài nghi và cắt giảm.
Đừng để robot làm nhanh hơn một quy trình lỗi
Hai bước cuối cùng của Musk là tăng tốc chu kỳ và tự động hóa. Nhưng ông luôn cảnh báo: “Đừng tăng tốc hay tự động hóa cho đến khi bạn đã thử loại bỏ và tối ưu hóa nó.”
Làn sóng “chuyển đổi số” rầm rộ tại Việt Nam những năm qua là một ví dụ nhãn tiền. Rất nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ hồ hởi mua các phần mềm ERP, CRM đắt đỏ hay ứng dụng AI vào chăm sóc khách hàng với kỳ vọng doanh thu sẽ tăng vọt. Kết quả là hệ thống bị nghẽn, nhân viên phản ứng tiêu cực vì quy trình thủ công cốt lõi vốn đã rối rắm, nay áp công nghệ vào chỉ làm trầm trọng thêm các xung đột nội bộ.
Chính Musk cũng từng nếm “trái đắng” tại nhà máy Tesla Model 3 khi tự động hóa mọi thứ ngay từ đầu, dẫn đến việc robot hóa cả những quy trình lỗi và làm tê liệt toàn bộ dây chuyền. Tự động hóa một quy trình sai lệch chỉ tạo ra những sai lầm có hệ thống với tốc độ nhanh hơn mà thôi.
Tạm kết
Đừng nhìn Elon Musk như một siêu nhân trên mặt báo hay một thiên tài xa vời tại Starbase. Hãy nhìn ông ấy như một nhà điều hành thực tế với tư duy tối giản đến mức tàn nhẫn.
Nếu hôm nay bạn cảm thấy công ty mình đang quá nặng nề, đừng vội vã tìm một giải pháp AI hay một phần mềm mới để “vá” vào. Hãy thử ngồi lại, nhìn vào bản quy trình hiện tại và tự hỏi: “Nếu mình bỏ hẳn bước này đi, liệu công ty có sập không?”. Nếu câu trả lời là “Không”, thì chúc mừng, bạn vừa tìm được cách tăng trưởng nhanh nhất mà không cần tốn một xu đầu tư nào.
Quản trị, đôi khi không phải là cố gắng thêm vào, mà là dũng cảm buông bỏ những gì đã cũ kỹ.
