Đời này, có ai dám tuyên bố mình không thích ăn ngon? Gia đình nào có người biết nấu ăn ngon, những thành viên trong gia đình đó… hưởng lợi. Người giàu có điều kiện ăn ngon, cao lương mỹ vị, người nhà quê tuy không sơn hào hải vị, nhưng biết cách chế biến, tận dụng rau lá vườn nhà vẫn có những món rất ngon, nhất là giờ đây khi mà trên các phương tiện thông tin đại chúng ra sức “la làng” về thực phẩm bẩn, xem ra người nhà quê thấy mình được… lên hạng nhờ những thực phẩm sạch, của nhà trồng được.
“Cá nục kho với dưa hồng/Lơ mơ có kẻ mất chồng như chơi”. Có nhiều người, cả đời chưa biết đến món này. Hình dung, cá nục và dưa hồng là hai nguyên liệu không có gì sang trọng, nhưng đi vào ca dao, đọc lên vừa thấy vui vui như lời răn đe, vừa là câu dạy bảo con gái ráng mà nấu món cá ngon nếu muốn chinh phục trái tim đối tượng mình đang để ý, hay như một cách giữ chồng bởi không khéo cái đứa “tình địch” chỉ món này thôi mà kéo luôn tình yêu của mình về nhà nó thì quá nguy hiểm!
“Nó” mê hoặc người yêu của mình bằng cách nào? Người chưa từng ăn món này lên tiếng, cá nục chiên thì ngon chứ kho với dưa hồng thì kho làm sao? Thế là gặp ngay câu trả lời của người quê xứ Phan Rang, Phan Rí, Phan Thiết. Người Phan Rang giải thích, trái dưa tròn nhỏ cỡ bằng trái bóng bàn, khi kho bỏ một lớp dưa rồi lớp cá, không cho nước hay cho xíu thôi. Nước dưa quyện với cá, ôi chao, ngay cả ông Tổng thống Thiệu ngày xưa cũng ghiền món này lắm đó. Rồi tiếp: “Phan Rang nổi tiếng dưa hồng/Ai có kén chồng hãy chọn Phan Rang”. Ghê chưa? Hồn quê xứ khẳng định một cách… cực đoan khi cơn thèm lên đến đỉnh điểm!
Lại bồi thêm một niềm nhớ nữa cho người xa quê: “Phan Rang còn có món cá cơm kho hành ớt ăn với cơm dùng chung với dưa hấu như kiểu ăn dưa leo, ngọt tuyệt vời!”.
Nói tới món ăn là đụng tới hồn quê, người ta sẵn sàng bảo vệ tới cùng quan điểm ngon này nếu có ai bảo rằng tại sao dưa hấu lại ăn với cơm? Các người ăn đi rồi biết nó ngon thần thánh cỡ nào! Những cuộc tranh luận như thế này thường đi vào ngõ cụt vì ai cũng khăng khăng bảo vệ quan điểm của mình và chắc chắn chỉ có người trong cuộc mới biết món ăn quê mình ngon bởi hồn quê, tình quê, xóm làng, bà con… Tất cả những gì gọi là thân thương mà khó có dịp thưởng thức lại nữa. Cuộc tranh luận cuối cùng đúc kết:“Cá nục kho với dưa hồng/Thêm dưa hấu đỏ phải lòng như chơi”.
Đấy, cái ăn, món ăn quan trọng lắm, không phải chuyện đùa đâu!
“Nước mắm ngon dằm con cá liệt/Em có chồng nói thiệt anh hay”. Đừng quan tâm đến chuyện nàng có chồng hay chưa mà hãy nghĩ đến một ngày nào đó, quá ngấy những món ăn ở các bữa tiệc bỗng dưng nhớ đến những ngày “nghèo mà thanh thản” trên bàn ăn chỉ độc món canh nấu ngọt, tô canh nước thiệt trong, lơ lửng vài miếng thơm, cà… Cho dù hành ngò nêm trên mặt nhiều thế nào cũng thấy được bên dưới lũ cá liệt nằm rất khêu gợi, mùi thơm tỏa ra là mùi tổng hợp của hành ngò, tiêu và mùi đậm đà của cá, mới ăn bằng mắt thôi đã thấy phê! Lấy cái dĩa sâu, nhẹ nhàng rót nước mắm, dằm trái ớt xiêm, gắp con cá liệt bỏ vào, trở hai mặt cho thấm đều nước mắm.
Cách ăn cũng làm nên điều kỳ diệu cho món ăn. Thong thả gỡ phần thịt con cá, phải thật chậm rãi, từ tốn mới tận hưởng hết vị ngon. Cá tươi, vị ngọt thơm của miếng cá không lẫn vào đâu được, nước mắm ngon càng thêm đậm đà. Vịớt cay xé lưỡi gắn chặt tình yêu nồng thắm gửi đến người nấu, đến nỗi phải buột miệng thốt lên, em có chồng chưa, nói thiệt đi để qua còn tính (là để đưa em về nhà). Tình ớn luôn!
Dông dài chút, thật ra, con cá liệt không có nhiều thịt, món cá nấu ngọt này chủ yếu lấy nước là chính. Tuy nhiên, có tận mắt chứng kiến cách ăn của người xưa ung dung, tự tại, khoan thai đến khi con cá chỉ còn trơ bộ xương mới thấy đó là cách ăn khéo léo, tinh tế và tiết kiệm vô cùng, ăn theo kiểu để dành cho con cháu, không được hoang phí!
“Canh bầu mà nấu cá trê. Ăn vô cho mát mà mê vợ già”. Chỉ đọc thôi đã thấy… mát miệng. Râu tôm nấu với ruột bầu mà còn thấy ngon, khắng khít tình chồng vợ, chan húp nhìn nhau, nghèo mà vui… huống chi đây là cá trê nấu với canh bầu. Trái bầu tự thân nó đã cho nước ngọt. Món bầu luộc chấm mắm thôi đã thấy ngon, thấy mát ruột. Sơn hào hải vị tiếp khách cả tuần, cuối tuần vợ dọn ra dĩa bầu luộc là vợ ý tứ, hiểu chồng. Vị ngọt của bầu, của cá trê quyện vào nhau, tình vợ chồng bao năm bền chặt là bởi những món ăn hiểu ý nhau thế này!
Mỗi vùng miền có món ăn riêng. Món ăn làm nên sự gắn kết gia đình, vợ chồng, cha mẹ con cái, tình cảm quê hương nhất là với người xa xứ. “Ra đi anh nhớ quê nhà. Nhớ canh rau muống, nhớ cà dầm tương. Nhớ ai dãi nắng dầm sương. Nhớ ai tát nước bên đường đêm nao”, nỗi nhớ to tát, nỗi buồn sâu đậm phải mượn món ăn để nói lên nỗi niềm tha hương. Nhớ, buồn lắm!
Người lớn đọc ca dao cho trẻ con nghe rồi chép miệng, lấy đâu ra ngày xưa cũ để chúng gợi nhớ, lại thêm bây giờ thực phẩm bẩn tràn lan, ăn gì cũng sợ, ngay như cơm là thức dùng hằng ngày cũng nghi ngờ không biết có chất tẩm, ướp gì trong gạo? Còn đâu những ngày “nghèo mà thanh thản”, còn đâu hồn quê, tình quê khi mà con người cứ phải chạy theo lợi nhuận đầu độc nhau? Tiền không thiếu nhưng thiếu cái tình, cái hồn. Đỏ mắt tìm thực phẩm sạch như ngày xưa. Bất chợt nghe lại bài hát Những ngày thơ mộng của Hoàng Thi Thơ mà ngậm ngùi: “Ngày thơ biết tìm đâu. Tìm đâu, biết tìm đâu, đâu giờ…”.
