Từ Hà Nội, chúng tôi theo quốc lộ 1 tới thị trấn Đồng Văn của tỉnh Hà Nam rồi rẽ trái theo hướng đi thị trấn Hòa Mạc chừng 8km là đến chùa Long Đọi Sơn hay còn gọi là chùa Đọi, tên chữ Diên Linh Tự (xã Đọi Sơn, huyện Duy Tiên).
Đây là một trong những ngôi chùa cổ nhất Việt Nam, do vua Lý Thánh Tông và Vương phi Ỷ Lan xây dựng từ năm 1054, tọa lạc trên đỉnh núi, giữa rừng cây xanh mát.
Mặt bằng chùa rất rộng, lưng tựa vào núi Ðiệp với ba dòng sông uốn khúc bao quanh. Quanh chân núi có chín giếng nước tự nhiên mà dân gian gọi là chín mắt rồng. Muốn vãn cảnh chùa, du khách phải leo qua gần 400 bậc đá quanh co men theo triền núi khá đẹp mắt. Trước tam quan chùa là những gốc cây cổ thụ có tuổi thọ hàng trăm năm.
Thật kỳ lạ, giữa vùng đồng bằng chiêm trũng rộng lớn của tỉnh Hà Nam bỗng nổi lên một dãy núi đá đẹp như tranh thủy mặc. Từ trên đỉnh núi phóng tầm mắt ra bốn phía thấy khung cảnh khoáng đạt nên thơ, có cánh đồng lúa, bãi ngô, ruộng khoai mượt mà tươi xanh, chân núi có dòng Châu Giang quanh co lượn khúc như dải lụa đào.
Trong ánh nắng đầu ngày, giữa tả môn, hữu môn sừng sững nhà bia xây theo kiểu chồng diêm tám mái, mang phong cách kiến trúc thế kỷ XIX. Hai mươi bậc đá dựng đứng như chiếc thang dẫn đến sân chùa khoáng đạt. Kề bên là hai dãy nhà động tội bày ra 10 cửa ngục, như một thông điệp nhắc nhở con người vươn tới chân thiện mỹ. Trong nhà bia, người xưa để tấm bia Sùng Thiện Diên Linh có từ thời Lý cao hơn 2,5m, rộng hơn 1,65m.
- Xem thêm: Một ngày về với thiên nhiên ở Bảo Lâm
Bệ bia là khối đá hình chữ nhật dài 2,4m tạc hình hai con rồng uốn khúc. Mặt bia được chia làm hai nửa tạc hình hai con rồng, đuôi ở đoạn sau xoắn thành bốn khúc. Phía sau chùa chính là sân, vườn hoa, hai bên sân là hai hành lang, mỗi bên đặt tượng các vị La Hán. Bên phải chùa, cạnh vườn hoa có nhà thờ tổ, nhà giảng đường và nhà khách…
Chùa Long Đọi Sơn đã trải qua nhiều lần trùng tu, bên cạnh những pho tượng cũ, các pho tượng mới cũng được sắp đặt kỳ công và giữ được nét cổ kính lâu đời. Các di vật còn giữ được ngoài bia Sùng Thiện Diên Linh còn có sáu pho tượng Kim Cương – những hiện vật rất quý đối với việc nghiên cứu văn hóa cách đây gần một thiên niên kỷ. Giá trị không kém là hai pho tượng hình người cánh chim cao 40cm, rộng 30cm cùng rất nhiều mảng đầu rồng, đầu thú bằng đất nung, gạch hoa văn thời Lý.
Theo văn bia Sùng Thiện Diên Linh thì vào thời Lý, bảo tháp của chùa nổi tiếng là một công trình kiến trúc nguy nga, lộng lẫy. Bảo tháp cao 13 tầng, mở 40 cửa hứng gió, vách chạm rồng ổ, xà treo chuông đồng, tầng trên đặt hộp vàng xá lợi, đỉnh nóc xây cảnh tiên khách bưng mâm. Tầng dưới có tám ông tướng khôi ngô, đứng hộ vệ cho thần nhân cầm kiếm, chính giữa đặt pho tượng Đa Bảo Như Lai. Tiếc rằng đầu thế kỷ XV, chùa Long Đọi Sơn bị giặc Minh tàn phá, ngôi tháp Sùng Thiện Diên Linh bị san phẳng.
Hằng năm vào ngày 21 tháng 3 Âm lịch, lễ hội chùa Long Đọi Sơn được tổ chức long trọng là nét văn hóa tín ngưỡng lâu đời của người dân huyện Duy Tiên. Đất Hà Nam, quê hương cụ Nguyễn Khuyến những năm gần đây ngày càng thu hút nhiều du khách đến tìm hiểu những dấu ấn đáng tự hào trong quá khứ.
