Nếu bạn đã và đang chạy bộ một quãng đường đủ dài hay thời gian đủ lâu thì việc tìm hiểu lý do tại sao bạn quần quật chạy ngoài đường bất chấp mưa nắng và những trải nghiệm không dễ chịu là rất cần thiết. Và bạn sẽ thấy, chạy bộ không chỉ là… chạy, mà còn ẩn chứa tính triết học trong đó. Mời bạn theo dõi cuộc phỏng vấn có tựa đề “Triết học và người chạy nghiêm túc” do Tổng biên tập Jonathan Beverly của Running Time – tạp chí hàng đầu về chạy bộ trên thế giới thực hiện với Mark Rowlands – tác giả của cuốn sách Chạy với đám đông (Running with the Pack).
Ông nhận thấy có mối tương quan giữa một người chạy bộ đủ dài và đủ “nghiêm túc” với việc hiểu những khái niệm mà ông mô tả?
Có. Khi bắt đầu chạy bộ, người ta thường có những lý do mang tính phương tiện. Sức khỏe thường là lý do phổ biến. Không muốn thiên hạ nhìn mình như một kẻ béo phì, lười vận động,… là một lý do khác. Riêng tôi, lý do khá đặc biệt, đó là tôi ở chung nhà với một chú chó tham lam, bạ đâu ăn đó các đồ đạc trong nhà cho đến khi mệt lử. Bất kể là gì, mọi người khi chạy đều có lý do và thường là một điều gì đó bên ngoài việc chạy, mà việc chạy sẽ giúp họ đạt được. Đó là điều tôi muốn đề cập khi nói về lý do mang tính phương tiện: Chạy bộ, với họ, là một phương tiện để đạt mục đích.
Để biết một người chạy có lý do mang tính phương tiện hay không, hãy hỏi họ: “Nếu có một viên thuốc vạn năng có thể mang lại tất cả lợi ích của việc chạy bộ như sức khỏe, ngoại hình, kể cả niềm vui, sau khi bạn uống thuốc rồi thì có tiếp tục chạy không?”. Theo tôi, một người chạy càng lâu thì càng có khả năng trả lời là “Có”. Điều này khiến tôi nghĩ rằng chạy bộ đã tác động lên một người hầu như độc lập với những lợi ích mà sức khỏe đem lại, tác động của nó đến vòng eo, lên sáu múi, kể cả cái cách nó mang lại niềm vui cho bạn khi chạy. Cuối cùng, nếu chạy đủ lâu, đủ khó khăn vất vả, bạn sẽ khám phá ra một giá trị của việc chạy, đó là chạy vì chính nó. Đây chính là giá trị nội tại của việc chạy. Bạn sẽ thấy sự tương quan giữa những giai đoạn của việc chạy.
Một người chạy được một dặm (1,6km) có thể hiểu được giai đoạn mà tôi gọi là “giai đoạn Descartes”, theo tên của một triết gia người Pháp thế kỷ thứ XVII, giai đoạn mà tâm trí mặc cả với thân thể, có chút lừa bịp, rằng “hãy chạy đến góc kia, rồi mình có thể đi bộ một chút”. Liên quan đến giai đoạn này là một dạng như tách biệt giữa thân thể và tâm trí, trong đó tâm trí chịu trách nhiệm chính. Đó cũng là cách mà Descartes nghĩ về con người nói chung.
“Giai đoạn Hume” – gọi theo tên nhà triết học người Scotland thế kỷ XVIII, David Hume – là trạng thái khó đạt hơn. Giai đoạn này tâm trí dường như biến mất, thay vào đó là những ý nghĩ có vẻ như từ hư không. Đó cũng là cách mà Hume nghĩ về chúng ta: chỉ là một tập hợp những suy nghĩ, cảm giác, cảm xúc…, mà không có chủ thể suy nghĩ nằm ở phía sau. Giai đoạn này, theo tôi, là sản phẩm của hai vấn đề – sự mệt mỏi và nhịp độ. Lúc này chúng ta đã mệt nhưng vẫn có khả năng duy trì nhịp độ bất chấp mệt mỏi.
Cuối cùng – “giai đoạn Sartres” – gọi theo tên triết gia hiện sinh người Pháp J.P. Sartres, rất khó đạt tới. Tôi chỉ đạt tới trạng thái này khi tham gia cuộc marathon, khi đó bắp chân gần như xé rách ở giữa chặng khiến tôi muốn chết đi cho xong. Để đến giai đoạn này, bạn cần phải trải qua “giai đoạn Hume” và tiến vào “vùng nước sâu”, để được nếm trải kinh nghiệm tự do hay đại loại vậy. Tự do song hành với việc nhận ra rằng lý trí không còn thẩm quyền đối với bạn nữa. Bạn có nhiều lý do để bỏ cuộc, những kinh nghiệm không thú vị, cực kỳ đau đớn… Thế nhưng, không lý do nào có thể khiến bạn dừng bước. Bạn đã vượt qua thẩm quyền của lý tính. Triết gia Sartres gọi đó là sự “khắc khoải tự do”. Với tôi, phải thừa nhận là nó còn hơn niềm vui.
Các giai đoạn theo tuần tự mỗi lúc một khó đạt. Theo tôi, số lượng người chạy bộ hiểu được các khái niệm này giảm dần theo từng giai đoạn, rất ít người hiểu “giai đoạn Sartres”. Tuy nhiên, những vận động viên có tinh thần thi đấu đa phần đều hiểu các giai đoạn này.
Ông có thấy rằng thi đấu được coi như một khía cạnh khác của giá trị nội tại mà việc chạy đem lại không? Hay thi đấu đơn giản chỉ là một giá trị bên ngoài đủ để được đánh giá là giá trị nội tại mà đám đông mang lại?
Có một sự hiểu lầm về quan điểm mà tôi bảo vệ trong cuốn sách Running with the Pack rằng tôi chống lại việc thi đấu thể thao. Thật là khác xa với sự thật. Tôi so sánh việc chạy với trò chơi (game) – một loại hoạt động mang giá trị tự thân. Lý do thực sự của việc chạy chỉ đơn giản là chạy, cũng như lý do thực sự của chơi game chỉ đơn giản là chơi game. Nếu bạn thực hiện nó với lý do khác, ví dụ như thắng game để kiếm được nhiều tiền thì đó không còn là chơi nữa mà bạn “làm việc”. Nhưng trò chơi, ngay cả bỏ qua yếu tố tiền bạc, cũng đầy mục đích. Không có mục đích thì cũng không có trò chơi.
Ví dụ như tôi có một trò chơi thú vị: Trong tuần, tôi tự nhủ rằng mình sẽ chạy chừng đó kilomet trong năm ngày, nhưng ngày sau phải chạy nhanh hơn ngày trước. Người khác lại có trò chơi là sẽ cố về nhất lứa tuổi của mình tại cuộc marathon địa phương. Hoặc người khác nữa lên kế hoạch cho việc chạy marathon với thành tích 3 giờ 45 phút… Tôi không phản đối việc chơi game và gọi một cái gì đó là trò chơi không phải là giảm giá trị của nó. Trái lại, trò chơi khiến cuộc sống đáng sống hơn.
Quan điểm của tôi thực ra là nhấn mạnh vào quan hệ lành mạnh giữa các mục tiêu của chúng ta. Thất bại trong việc hoàn thành một mục tiêu hay mục đích trong một trò chơi không quan trọng bởi vì người ta có thể chơi trò khác vào ngày hôm sau. Thất bại cũng không làm giảm giá trị của bạn, vì bạn lựa chọn các mục tiêu, quyết định và định hình chúng, chứ không phải ngược lại.
Nhiều người khó chấp nhận rằng việc chạy có giá trị nội tại. Dường như người ta rất dễ chấp nhận những lĩnh vực khác có giá trị nội tại như nghệ thuật, âm nhạc, các trò thi đấu khác như võ thuật, kiếm… trong khi cho rằng chạy bộ chỉ có giá trị bên ngoài?
Một câu hỏi hay. Sẽ có những khi bạn chạy mọi việc đều suôn sẻ, những lúc đó thật tuyệt vời. Tuy nhiên, chạy bộ không luôn luôn thế, ít nhất với một số người. Chạy bộ là công việc cực nhọc, khó khăn, đôi khi cực khó. Người ta luôn có những thời điểm khó khăn khi đang thực hiện công việc khó, những trải nghiệm không dễ chịu mà không cần phải che giấu cảm xúc, động cơ. Nếu người nào thấy tôi cùng với chú chó đau khổ Hugo của tôi chiến đấu với độẩm gần 100% của Miami, họ chắc phải nghĩ tôi có một lý do nào để dấn thân! Họ đã nhầm lẫn giữa việc xứng đáng hay giá trị của một hoạt động với sự vui thích của hoạt động đó. Và đó cũng là sự nhầm lẫn trong thế giới ngày nay.
Tôi không nhớ có đề cập đến việc “chạy từ thiện” trong cuốn sách không, nhưng tôi thường cảm thấy điều đó làm giảm đi mức độ giá trị nội tại của việc chạy. Anh chạy không chỉ vì những hệ quả tự nhiên của hành động (sức khỏe, thể thao, lành mạnh) mà vì một nguyên nhân chủ ý mà anh đã gán cho nó. Tôi cảm thấy rằng đây là lý do chính mà những người chạy “truyền thống” thường lảng tránh. Suy nghĩ của ông thế nào?
Tôi muốn phân biệt giữa các hệ quả tự nhiên và mục tiêu chủ ý. Đầu tiên, cái tiêu đề của Running with the Pack phản ánh ý tưởng rằng có hai điều trong cuộc sống mà về bản chất có giá trị nội tại – giá trị vì lợi ích riêng chính nó và không (chỉ) cho bất cứ điều gì khác mà nó có thể mang lại cho bạn. Một là chạy bộ, dùng như là một ví dụ điển hình của điều chúng ta làm vì lợi ích riêng của nó (chạy vì… chạy). Cái kia là đám đông, mà tôi sử dụng để chỉ những đối tượng khác (có thể là người, hoặc chó – như Hugo của tôi). Ý tưởng cho rằng mọi người có giá trị nội tại được chấp nhận rộng rãi. Vì vậy, rõ ràng, tôi tập trung nhiều hơn vào các hoạt động. Tuy nhiên, rất khó để phản đối những người khác là chạy không có giá trị nội tại. Chạy vì từ thiện là một cách tôn trọng giá trị của người khác. Và như vậy, nó là một điều tốt.
Thứ hai, một hoạt động là công việc không phải vì nó là gì, mà vì lý do tại sao bạn làm điều đó. Một hoạt động trong những bối cảnh khác nhau có thể có tính chất khác nhau, là công việc hay trò chơi. Điều khiến cho chúng khác biệt là lý do tại sao bạn làm điều đó. Nếu đang đứng ở vạch xuất phát mà bạn nghĩ rằng mình không thích cuộc đua này, nhưng phải làm vì đã nhận được tài trợ và bạn sẽ có một vài giờ làm việc khó chịu, thì đó là công việc. Còn nếu bạn có thể đặt những lý do này ra khỏi tâm trí, chỉ xem chạy là để chạy, bạn sẽ có một vài giờ chơi trước mặt, thì đó là trò chơi. Đối với tôi, một nhà văn, nó giống như sự khác biệt giữa viết cái gì bởi vì bạn đã đồng ý làm điều đó và đã được trả tiền trước, với viết một cái gì đó bởi vì bạn có một ý tưởng tuyệt vời mà bạn muốn khám phá cái cách ý tưởng đó dẫn mình đi đâu. Tất nhiên, chấp nhận những cam kết từ người khác trả cho mình thì đó là công việc. Nhưng thường xuyên, làm việc là để tôn trọng các giá trị nội tại của những người xung quanh, dù họ là gia đình hoặc người lạ mà chúng ta chưa bao giờ gặp. Đó là lý do tại sao hầu hết trong chúng ta dành phần lớn cuộc sống để làm những việc mình thực sự không biết sao phải làm thế, vì chúng ta có những người có giá trị nội tại ở xung quanh mà chúng ta cần quan tâm.
Ông có nghĩ rằng cuốn sách của ông là thích hợp cho độc giả chạy đường dài và có tinh thần thi đấu của Running Time không?
Cuốn sách này sẽ không làm cho bạn chạy nhanh hơn. Nhưng nếu bạn là một người chạy bộ, một người muốn hiểu được giá trị của những gì bạn đang dành một phần lớn cuộc đời để thực hiện, thì việc đọc ấy rất có ích.
- Đào Trung Thành
