Một trong năm đập phụ tại dự án thủy điện Xe Pian-Xe Namnoy ở tỉnh Attapeu, đông nam Lào tối 23-7 bị vỡ, lượng nước khổng lồ trút xuống hạ lưu, gây ngập nặng bảy ngôi làng khiến hàng trăm người chết và mất tích. Dự án xây đập Xe Pian-Xe Namnoy có giá trị hơn 1 tỉ USD, được coi là một phần trong chiến lược xây hàng loạt nhà máy thủy điện của Lào để thực hiện tham vọng trở thành “bình ắc-quy của châu Á”.
Đây không phải là lần đầu tiên tai nạn vỡ đập thủy điện xảy ra tại Lào. Năm 2013, Lào đã phải hứng chịu một trong những thiên tai tồi tệ nhất khi năm đợt mưa lớn liên tiếp kéo dài suốt ba tháng, các đập thủy điện xả lũ gây ra tình trạng ngập lụt nghiêm trọng, ảnh hưởng tới khoảng 347.000 người.
Năm ngoái, đập thủy điện Nam Ao ở tỉnh Xieng Khuang bị vỡ, gây ra lũ quét làm hư hại tài sản và đe dọa tính mạng người dân. Sự cố này đã gióng lên hồi chuông cảnh báo về các tiêu chuẩn an toàn trong việc xây dựng nhà máy thủy điện ở Lào.
Tổ chức Sông ngòi Quốc tế cho rằng hệ thống cảnh báo thiên tai ở Lào chưa hoạt động hiệu quả. “Sự cố vỡ đập Xe Pian-Xe Namnoy cho thấy các hệ thống cảnh báo trong xây dựng và vận hành đập vẫn chưa phù hợp. Cảnh báo về vỡ đập dường như được phát ra quá muộn và không hiệu quả trong việc đảm bảo người dân sơ tán an toàn”.
“Vụ vỡ đập Xe Pian-Xe Namnoy đặt ra những câu hỏi rất nghiêm túc về quá trình quy hoạch và quản lý các đập thủy điện ở Lào”, Maureen Harris, thành viên Tổ chức Sông ngòi Quốc tế, nói. “Đây là dự án do tư nhân quản lý và tôi tin rằng nhiều dự án thủy điện khác ở Lào giờ đây cần được đặt dưới sự giám sát lập tức để tránh thảm họa tái diễn”.
Ngoài tác động về môi trường do các con đập thủy điện gây ra, các nhà hoạt động cũng nêu lo ngại về mức độ an toàn của các dự án ngăn dòng chảy này. Trong nhiều năm qua, các nhóm hoạt động như Tổ chức Sông ngòi Quốc tế có trụ sở ở Mỹ đã cảnh báo rằng các con đập ở Lào có thể không chống chịu được với các điều kiện thời tiết ngày càng khắc nghiệt. “Những sự kiện thời tiết cực đoan và khó lường đang ngày càng trở nên phổ biến ở Lào và khu vực xung quanh do biến đổi khí hậu”, tổ chức này cho biết.
Lào được coi là địa điểm lý tưởng để xây dựng các đập thủy điện. Theo ước tính của Hiệp hội Thủy điện Quốc tế (IHA), Lào có tiềm năng thủy điện tới 26,5GW, thuộc một trong những quốc gia Đông Nam Á có tài nguyên thủy điện dồi dào nhất.
Với lợi thế lượng mưa trung bình hằng năm lớn, địa hình nhiều đồi núi và mật độ dân số thấp, Lào có thể khai thác được khoảng 18GW điện trong tiềm năng của mình, theo IHA. Vị trí địa lý của Lào cũng là nơi sông Mekong và nhiều nhánh phụ của nó chảy qua, đóng góp khoảng 35% tổng lưu lượng của sông Mekong.
Thủy điện được coi là giải pháp cung cấp năng lượng giá rẻ ở Lào. Tuy nhiên, trước năm 1993, cả nước Lào mới chỉ có bốn nhà máy thủy điện được đưa vào vận hành, cung cấp 206MW điện. Ngành năng lượng của Lào tăng trưởng mạnh mẽ khi chính phủ mở cửa lĩnh vực này cho các nhà đầu tư nước ngoài từ năm 1993.
Trong 20 năm qua, với sự tham gia của nhà thầu nước ngoài, các dự án thủy điện của Lào đã sản xuất ra hơn 3,5GW điện. Hiện tại, quốc gia này đang có 10 đập thủy điện được đưa vào vận hành, gần 20 công trình khác đang được xây dựng và hàng chục dự án đang được hoạch định.
Theo hãng thông tấn Lào LNA, đến năm 2017, Lào có 46 nhà máy thủy điện đang hoạt động và 54 nhà máy khác đang được xây dựng hoặc quy hoạch. Chính phủ Lào có kế hoạch xây thêm 54 đường dây tải điện và 16 trạm biến áp đến năm 2020 để phục vụ mục tiêu có 100 nhà máy thủy điện với tổng công suất 28.000MW.
Hiện nay, Lào đang xuất khẩu 2/3 sản lượng từ các nhà máy thủy điện, nguồn thu từ bán điện chiếm tới gần 30% tổng thu xuất khẩu của Lào. Năm 1993, Lào và Thái Lan ký bản ghi nhớ thỏa thuận (MOU) đầu tiên, trong đó Lào nhất trí bán 1.500MW điện cho Thái Lan. Bản ghi nhớ này sau đó được điều chỉnh nhiều lần theo nhu cầu năng lượng ngày càng tăng của Thái Lan. Theo thỏa thuận mới nhất, Lào sẽ cung cấp khoảng 7.000MW điện cho Thái Lan đến năm 2020.
“Nếu Lào muốn thoát khỏi tình trạng kém phát triển nhất vào năm 2020, việc phát triển các dự án đập thủy điện ở sông Mekong là lựa chọn duy nhất”, Thứ trưởng Năng lượng và Mỏ Lào Viraphonh Viravong từng nhiều lần tuyên bố, theo Viện Lowy.
“Lào không phải là một công xưởng sản xuất với nhiều công nhân có tay nghề cao, nhưng thứ họ có là các ngọn đồi và rất nhiều nước. Thế nên chiến lược của quốc gia này là biến Lào trở thành nơi sản xuất điện cho cả châu Á”, nhà báo Frederic Spohr thường trú tại Lào nói với tờ DW của Đức.
