Những sự kiện gần đây liên quan đến tình hình du khách Trung Quốc tại các thành phố biển như Nha Trang, Đà Nẵng với những hành vi thiếu văn hóa, gây mất trật tự an ninh công cộng đã trở thành nỗi bức xúc trong xã hội.
Một trong những nguyên nhân gây nên tình trạng này là do chúng ta thiếu hướng dẫn viên (HDV) du lịch biết tiếng Hoa, nên các đoàn khách đã tự tìm những người Hoa không qua đào tạo nghiệp vụ chuyên môn, không có giấy phép hành nghề. Đây là khiếm khuyết lớn của ngành du lịch đã không dự báo xu thế khách hàng để có kế hoạch lâu dài đào tạo HDV. Và hậu quả như chúng ta đã biết: lịch sử Việt Nam bị hướng dẫn viên người Hoa xuyên tạc, văn hóa bị giải thích sai lạc, du khách đốt tiền Việt và yêu cầu được thanh toán bằng tiền Trung Quốc – tức vi phạm chủ quyền tiền tệ, hoặc những đòi hỏi quá đáng vượt khỏi trách nhiệm của một HDV du lịch.
Tất nhiên Tổng cục Du lịch và chính quyền địa phương đã đưa ra các biện pháp xử lý, nhưng giải pháp căn cơ không chỉ là thắt chặt quản lý mà còn phải nhanh chóng tổ chức đội ngũ HDV có đủ phẩm chất đạo đức và nghiệp vụ để đáp ứng tình hình du khách nước ngoài ngày càng tăng, không chỉ du khách người Hoa mà cả nhiều quốc tịch khác.
Có thể nói, nghề HDV du lịch là một công việc vô cùng vất vả. Khi tiếp nhận sựủy thác của công ty du lịch, HDV phải luôn làm việc một mình, độc lập trong thuyết minh, tự chấp hành chính sách nhà nước, căn cứ vào kế hoạch để triển khai công tác, từ khâu đầu tiên là tiếp đón sau đó là quá trình phục vụ dẫn đoàn khách đi tham quan theo đúng kế hoạch. Đặc biệt là khi có vấn đề phát sinh, HDV du lịch cần tư duy nhanh nhạy, linh hoạt giải quyết vấn đề với tư thế độc lập.
Như vậy mới thấy HDV không chỉ đơn giản là người đi theo để giúp đỡ du khách mà trong chừng mực còn đại diện cho một đất nước, cho hãng du lịch đón tiếp khách đến thăm xứ sở của mình. Họ là cầu nối góp phần tăng cường sự hiểu biết và tình hữu nghị giữa các dân tộc. Không những thế, HDV còn là người hóa giải những hoài nghi, những đánh giá chưa thấu đáo, giúp du khách hiểu đúng, hiểu rõ đất nước và con người ở vùng đất mà họ đến thăm, bởi bản chất của du lịch là sự khám phá. Nói không quá đáng, HDV du lịch là những nhà ngoại giao thông qua nghề nghiệp của mình.
Liệu đội ngũ HDV du lịch của chúng ta có đáp ứng được yêu cầu của du khách và tình hình du lịch đang phát triển hiện nay chưa?
Theo số liệu thống kê của Tổng cục Du lịch, cả nước hiện có hơn 7.400 HDV du lịch phục vụ khách nội địa, trên 9.900 HDV phục vụ khách quốc tế. Số lượng này chỉ đáp ứng được lần lượt 15% và 40% nhu cầu thực tế của hoạt động du lịch đang ngày càng phát triển. Mỗi năm cả nước có khoảng 50.000 sinh viên du lịch ra trường trong đó 60% là hệ đại học, số còn lại thuộc hệ trung cấp, cao đẳng; nhưng chỉ 5% của hệ đại học, 30% hệ cao đẳng, trung cấp ra trường đáp ứng nhu cầu công việc và gắn với ngành học. Phần lớn sinh viên tốt nghiệp vào làm cho các doanh nghiệp lữ hành và khách sạn đều phải đào tạo lại từ sáu tháng đến một năm. Và đó không phải là kỳ vọng của doanh nghiệp muốn tuyển nhân sự vào làm việc được ngay.
Tiến sĩ Phạm Hồng Long, thuộc khoa Du lịch học Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội, cho rằng có một thực tế mà ngành du lịch Việt Nam phải thừa nhận là số lượng nhân lực làm việc trong lĩnh vực du lịch nói chung và HDV du lịch nói riêng tuy đông đảo nhưng chất lượng còn kém, đặc biệt về trình độ ngoại ngữ. Đây là một bài toán khó đối với du lịch nước ta trong thời hội nhập.
Theo ông, một phần trách nhiệm thuộc về công tác đào tạo lẫn các tiêu chuẩn cấp thẻ hành nghề nới rộng, tạo cơ hội cho những lao động không qua đào tạo chính quy về ngành du lịch làm việc. Tình hình này rất phổ biến ở các thành phố du lịch hiện nay. Chỉ cần trải qua một khóa đào tạo ngắn hạn theo đúng những quy định hiện hành là đều có thể được cấp bằng HDV du lịch.
Đây là lý do dẫn đến số lượng HDV du lịch tăng liên tục qua các năm, thậm chí hiện nay đang có xu hướng đại trà về số lượng, nhưng thiếu và yếu về chất lượng. Hậu quả là đã có không ít những lời than vãn từ du khách về nghiệp vụ yếu kém của HDV. Có lắm trường hợp HDV du lịch nhại tiếng địa phương để pha trò cho mọi người, hay nói năng thô tục để giúp vui dù trong đoàn có khá nhiều em nhỏ.
Vào mùa cao điểm ngành du lịch còn đối diện với tình trạng nhiều HDV “chui”. Chẳng qua là trước áp lực tổ chức tour vượt quá khả năng, nhiều công ty du lịch chỉ tìm cho đủ số lượng HDV chứ không quan tâm đúng mức về chất lượng và khả năng của họ. Đã xảy ra nhiều trường hợp HDV hướng dẫn đoàn đến điểm tham quan mà vẫn còn ngơ ngác không kém gì du khách. Khi gặp các tình huống trắc trở thì du khách lại phải tự tìm cách giải quyết thay cho HDV.
Trên các diễn đàn của ngành du lịch đã bàn nhiều đến các giải pháp nâng cao chất lượng đào tạo nguồn nhân lực du lịch nói chung và HDV du lịch nói riêng, tựu trung chung quanh mấy vấn đề:
Một là tăng cường mối liên kết đào tạo giữa nhà trường và doanh nghiệp bằng hình thức “thực tập sinh công ty” trong các dịp hè, mang lại lợi ích cho cả ba bên nhà trường – doanh nghiệp – người học. Về phía nhà trường, được sự tiếp sức của những chuyên gia, công nhân viên lành nghề trong các doanh nghiệp làm du lịch, thường xuyên cập nhật, bổ sung và cải tiến được các chương trình đào tạo phù hợp yêu cầu phát triển của hoạt động du lịch thời hội nhập.
Về phía doanh nghiệp, đây là cách đầu tư nhân lực đã qua sự sàng lọc của nhà trường. Vào mỗi dịp hè sinh viên trở lại nơi thực tập cũ là thời gian đủ cho doanh nghiệp đánh giá nhân sự này có đáp ứng nhu cầu phát triển của mình trong tương lai gần hay không.
Về phía người học, có điều kiện để tiếp cận được với môi trường thực tiễn, với nhịp độ khẩn trương của công việc, hình thành được tác phong lao động công nghiệp cũng như đạo đức nghề nghiệp do những người đi trước truyền đạt.
Hai là công tác quản lý nhà nước về nguồn nhân lực là thực hiện nghiêm minh công tác thanh tra rà soát, điều chỉnh hoạt động của người lao động du lịch, đặc biệt là đội ngũ HDV du lịch theo đúng quy định của Luật Du lịch. Công tác giáo dục đào tạo nhân lực du lịch một cách chặt chẽ nhằm đào tạo ra một lực lượng lao động, đội ngũ hướng dẫn viên đủ khả năng làm tốt công việc.
Ba là tự thân HDV phải rèn luyện thể chất, thường xuyên bồi dưỡng và nâng cao kiến thức, nghiệp vụ, có tinh thần cầu tiến và biết lắng nghe. Chính HDV là thành phần đóng góp đáng kể làm du lịch tăng tốc, rút ngắn khoảng cách hoạt động với các nước phát triển.
Trở lại với sự việc du khách Trung Quốc gây ra những bất bình trong dư luận xã hội, xuất phát từ hoạt động bất hợp pháp của một số không nhỏ các HDV du lịch người Hoa, trước tiên chúng ta cần nhìn lại những khoảng trống trong việc quản lý.
Đã có nhiều lời báo động từ nhiều năm qua về hiện tượng HDV du lịch người nước ngoài đang hoạt động chui một cách công khai, không chỉ HDV người Trung Quốc mà cả người Đài Loan, người Hàn Quốc. Thế nhưng chỉ gần đây thôi, khi một video clip được tung lên mạng xã hội cho thấy HDV Trung Quốc giới thiệu sai lạc đầy ác ý về lịch sử và văn hóa Việt Nam, các cơ quan chức năng mới vào cuộc.
Điều này cho thấy thiếu sự phối hợp giữa các ban ngành và địa phương trong hoạt động du lịch rất nhạy cảm hiện nay. Du lịch là một ngành kinh tế tổng hợp cho nên việc quản lý HDV chỉ một mình Tổng cục Du lịch đảm trách là không thể làm nổi, bởi còn liên quan đến xuất nhập cảnh, lao động nước ngoài lợi dụng sự thông thoáng trong việc cấp visa du lịch.
Khoảng trống thứ hai là ngành du lịch thiếu HVD tiếng Hoa trầm trọng, trong khi nhiều năm nay du khách từ Trung Quốc đến Việt Nam ngày càng nhiều, mà hầu hết đều không nói được tiếng Anh.
Theo ông Nguyễn Văn Thành, Phó chủ tịch thường trực Hiệp hội Du lịch Khánh Hòa, với số du khách Trung Quốc hiện nay, mới chỉ có 10 HDV tiếng Hoa được cấp phép HDV quốc tế trong khi nhu cầu cần đáp ứng là 500 HDV.
Tình trạng này xuất phát từ một quy định của Luật Du lịch ban hành năm 2005, trong đó quy định HDV quốc tế phải có bằng đại học. Quy định này không quá khắc nghiệt vì yêu cầu chất lượng HDV nhưng trước mắt đối với HDV tiếng Hoa vẫn nan giải.
Cũng có đề nghị hạ thấp yêu cầu văn bằng cho đối tượng này một thời gian và trong khi chờ đợi thì Sở Du lịch địa phương có thể tổ chức những lớp đào tạo kỹ năng giúp họ có điều kiện hoạt động ngắn hạn tạm thời chỉ trong địa phương mình quản lý.
Tất nhiên đây chỉ là biện pháp chữa cháy trong tình hình hiện nay, về lâu dài HDV du lịch với vai trò quan trọng trong ngành công nghiệp không khói dứt khoát phải được đào tạo bài bản theo chuẩn mực quốc tế của thời hội nhập.
Trần Đại Lộc (DNSGCT)
