Ẩm thực từ lâu đã được xem như một trong những “ngôn ngữ văn hóa” giàu sức biểu đạt nhất. Nó phản ánh lịch sử, tập quán và địa lý, đồng thời trở thành cầu nối đưa hình ảnh quốc gia đến gần hơn với thế giới. Với Việt Nam – một đất nước sở hữu kho tàng hàng nghìn món ăn đặc sắc – lần đầu tiên, ẩm thực chính thức được đặt trong khuôn khổ một chương trình xét tặng danh hiệu mang tính quốc gia.
Danh hiệu “Văn hóa Ẩm thực Việt Nam” do Hội Đầu bếp chuyên nghiệp Sài Gòn phối hợp cùng các đơn vị liên quan khởi xướng. Đây không phải là một cuộc thi nấu ăn thông thường, mà là một hình thức công nhận và tôn vinh giá trị văn hóa – xã hội mà ẩm thực mang lại. Mục tiêu của chương trình là khẳng định ẩm thực như một phần di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo tồn và phát triển, đồng thời khuyến khích cộng đồng đầu bếp, nghệ nhân, doanh nghiệp cùng chung tay quảng bá bếp Việt ra thế giới.
Để đảm bảo tính khách quan, một hội đồng xét tặng đã được thành lập với sự tham gia của các chuyên gia văn hóa, nhà nghiên cứu, nghệ nhân ẩm thực và đại diện hiệp hội ngành nghề. Các ứng viên – có thể là cá nhân, tập thể hoặc doanh nghiệp – sẽ phải trải qua nhiều vòng đánh giá, bắt đầu từ việc nộp hồ sơ giới thiệu thành tựu và đóng góp cụ thể trong việc bảo tồn, phát huy hay sáng tạo ẩm thực. Sau đó, hội đồng sẽ tiến hành thẩm định thực tế thông qua khảo sát nhà hàng, cơ sở sản xuất hoặc trực tiếp trải nghiệm món ăn. Cuối cùng, ứng viên có cơ hội đối thoại và thuyết trình để chia sẻ định hướng phát triển, giải thích về giá trị văn hóa đằng sau món ăn hay dự án.
Quá trình xét tặng được triển khai theo hai đợt cụ thể. Đợt một diễn ra từ tháng 8 đến tháng 11 năm 2025, dành cho danh hiệu Nghệ nhân Văn hóa Ẩm thực Việt Nam – những người trực tiếp giữ gìn, truyền dạy và sáng tạo nên các món ăn truyền thống. Đợt hai bắt đầu từ tháng 11 cùng năm, trao cho hai danh hiệu khác: Nhà Nghiên cứu Văn hóa Ẩm thực Việt Nam và Đại sứ Văn hóa Ẩm thực Việt Nam. Đây là sự ghi nhận dành cho những cá nhân có vai trò nghiên cứu, quảng bá và đưa ẩm thực Việt vươn tầm quốc tế.
Tiêu chí của hội đồng không chỉ dừng lại ở hương vị hay kỹ thuật chế biến, mà còn bao gồm việc gìn giữ bản sắc, đóng góp cho cộng đồng, khả năng truyền cảm hứng và lan tỏa ra ngoài biên giới. Cách tiếp cận toàn diện này cho thấy danh hiệu không chỉ nhằm tôn vinh cá nhân xuất sắc mà còn khẳng định vai trò của cộng đồng và những giá trị bền vững của ẩm thực Việt Nam.
Việc đặt ẩm thực trong một quy trình xét tặng danh hiệu được xem là bước đi quan trọng để chuyên nghiệp hóa. Đây là nền tảng để ẩm thực không chỉ dừng ở giá trị thưởng thức, mà còn trở thành một chiến lược phát triển ngành. Thông qua danh hiệu, các món ăn, nghệ nhân hay doanh nghiệp có thể trở thành “đại sứ” trong các hoạt động ngoại giao văn hóa, du lịch và thương mại. Bên cạnh đó, chương trình còn hướng đến việc xây dựng cơ sở dữ liệu về di sản ẩm thực, phục vụ cho nghiên cứu, đào tạo và quảng bá lâu dài.
Ẩm thực vốn đã được nhiều quốc gia biến thành sức mạnh mềm. Nhật Bản với sushi, Hàn Quốc với kimchi, Ý với pasta – tất cả đều vượt ra khỏi biên giới và trở thành biểu tượng quốc gia. Việt Nam với phở, bún bò, gỏi cuốn, cà phê phin… cũng đang có cơ hội đi theo con đường ấy. Việc xét tặng danh hiệu không chỉ mang ý nghĩa trong nước, mà còn giúp ẩm thực Việt có thêm điểm tựa để hội nhập quốc tế. Khi một món ăn được công nhận là văn hóa, nó sẽ có sức nặng hơn trong hành trình đến với du khách toàn cầu, đồng thời góp phần tạo dựng thương hiệu quốc gia.
Câu hỏi được nhiều người đặt ra là ai sẽ là những gương mặt đầu tiên nhận danh hiệu này. Đó có thể là một nghệ nhân gắn bó với làng nghề truyền thống, một đầu bếp trẻ dám thử nghiệm ẩm thực Việt trên sân khấu quốc tế, hay một doanh nghiệp đã thành công trong việc đưa món ăn Việt ra thế giới. Dù câu trả lời thế nào, giá trị lớn nhất của chương trình nằm ở sự lan tỏa. Khi cộng đồng nhận thức rằng mỗi bữa ăn là một phần văn hóa, thì từ bếp gia đình đến nhà hàng lớn, từ chợ quê đến khách sạn quốc tế – tất cả đều đang chung tay giữ lửa cho bếp Việt.
Danh hiệu vì thế không chỉ là đích đến, mà còn là một gợi mở cho tương lai. Điều quan trọng nhất chính là ý thức xã hội về ẩm thực như một phần bản sắc. Bởi khi người Việt đủ tự hào để kể câu chuyện văn hóa qua món ăn, thì mỗi tô phở, mỗi ly cà phê, mỗi chiếc bánh chưng… đã tự mang trong mình một danh hiệu – danh hiệu của ký ức và niềm tin.
