Sơn lăng Thoại Ngọc Hầu là một công trình kiến trúc nghệ thuật đồ sộ, cổ kính, tọa lạc tại chân núi trong cụm di tích núi Sam, thuộc thị xã Châu Đốc, tỉnh An Giang.
Lăng được xây dựng và hoàn thành vào cuối những năm 1820, do chính Thoại Ngọc Hầu đứng ra chỉ huy thi công.
Thoại Ngọc Hầu tên thật là Nguyễn Văn Thoại, sinh năm Tân Tỵ (1761), mất năm Kỷ Sửu (1829), thọ 68 tuổi. Ông người huyện Tiên Phước, tỉnh Quảng Nam, được triều đình nhà Nguyễn cử vào khai phá và trấn giữ An Giang đạo, phong tước hầu. Ông đã gắn bó mật thiết với vùng tứ giác Long Xuyên qua các kỳ công:
– Khai sơn khẩn đất, tập hợp lưu dân hai tỉnh Quảng Nam, Quảng Ngãi, cù lao Biên Hòa về các vùng Ông Chưởng (Chợ Mới), Núi Sập (Thoại Sơn), Châu Đốc, Long Xuyên…
– Tổ chức đào kênh Thoại Hà dài 31,744km (khởi công năm 1818, sau hơn hai tháng đã hoàn thành), huy động hơn hai ngàn sưu dân, sau đó đào tiếp kênh Vĩnh Tế dài hơn 90km (từ Châu Đốc tới Hà Tiên) từ năm 1819 đến năm 1824, huy động hơn 80 ngàn sưu dân.
Sau khi việc đào kênh hoàn tất, Thoại Ngọc Hầu cho vẽ bản đồ và báo cáo về triều đình Huế, được vua khen ngợi và ban sắc chỉ cho phép lấy tên ông để đặt cho tên sông (Thoại Hà hay còn gọi là sông Thoại) và lấy tên vợ chính của ông đặt cho kênh (kênh Vĩnh Tế). Ngoài công trình đào kênh, ông còn đắp nhiều con lộ để phát triển giao thông trên bộ.
Ngày nay, du khách đến An Giang du lịch thường nán lại để ghé sơn lăng thắp vài nén nhang tạ ơn công đức của tiền nhân.
- Xem thêm: Pháo đài trên núi Tượng
Khung cảnh uy nghiêm của sơn lăng Thoại Ngọc Hầu gợi cho du khách những hoài niệm về người xưa, về công đức của những bậc tiền bối đã hy sinh xương máu cho sự nghiệp mở mang bờ cõi của dân tộc. Vẻ đẹp bên ngoài của lăng mộ đã phần nào nói lên lòng tôn kính tột độ của nhân dân đối với một bậc khai quốc công thần.
Toàn khu lăng mộ là một kiến trúc hài hòa, duyên dáng, được bao bọc bởi một bức tường dày và các bậc thang được xây bằng đá ong.
Phía trước lăng là khoảng sân rộng, khu chính giữa là mộ của ông nằm giữa mộ hai phu nhân cùng đền thờ. Hai bên là hai dãy mộ của những người theo ông khai hoang, lập ấp, xây dựng nhiều công trình cho vùng tứ giác Long Xuyên.
Sau phần mộ của Thoại Ngọc Hầu là tấm bia Vĩnh Tế sơn, được làm bằng đá sa thạch, khắc 730 chữ, dựng từ năm 1824. Trước long đình là hai con nai tạc bằng xi măng, điểm xuyết thêm vẻ đẹp của lăng.
Hai cửa lớn vào lăng rộng, có hình bán nguyệt theo lối kiến trúc cổ, liền với bức tường kiên cố dày khoảng một thước, cao ba thước.
Sau lăng là đền thờ trên nền đất cao. Sau lưng đền thờ là vách núi chập chùng, tạo thành bức bình phong kiên cố, hùng vĩ.
Lăng Thoại Ngọc Hầu là một di tích mang nhiều ý nghĩa lịch sử và kiến trúc nghệ thuật tiêu biểu thời nhà Nguyễn, là sự kết hợp chặt chẽ giữa thiên nhiên với sức lao động sáng tạo của con người.
- Xem thêm: Thới Sơn, điểm đến mới ở An Giang
Vào lăng, du khách sẽ được chiêm ngưỡng di tượng Thoại Ngọc Hầu cao khoảng hai thước cùng những liễn đối, hoành phi, văn bia, văn tế… gợi lại hình ảnh nước non một thời oanh liệt từ thuở cha ông đi mở nước.
