Bắt nguồn từ trên đỉnh Yên Tử, một dòng nước chảy qua những triền núi đá cao, xuống tới dốc Huyền Ðinh (Bắc Giang) thì trở thành năm tầng thác trắng xóa, xuống đến miền thung lũng thì trở nên xanh biếc hiền hòa và được gọi là suối Mỡ.
Từ thung lũng bằng phẳng ngược lên vùng đỉnh thác có ba ngôi đền Hạ, Trung, Thượng đều thờ công chúa Quế Mỵ Nương con vua Hùng Ðịnh Vương. Theo tín ngưỡng thờ Mẫu, công chúa được dân gian được tôn làm Thánh Mẫu vì đã có công khai khẩn khu vực này.
Đầu tiên, đền Hạ có quy mô lớn nhất, tọa lạc trên khuôn viên rộng rãi dưới bóng cổ thụ sum suê và vườn cây trái bên con suối Mỡ trong xanh. Ðền Hạ có kiến trúc, bài trí cổ kính, tiêu biểu cho một đền thờ Mẫu được xây từ những thế kỷ trước ở vùng đồng bằng Bắc bộ. Ðền Trung có khoảng sân rộng có thể tiếp đón vài trăm du khách nghỉ chân, giải khát lấy sức lên đền Thượng.
Mỗi ngôi đền một quy mô kiến trúc, nhưng đều thâm nghiêm, trang trọng. Ban thờ, tượng thờ sơn son thiếp vàng, hương khói thờ phụng kính cẩn. Ðền Thượng có dạng sơn miếu khá độc đáo với hậu cung là vòm hang, đền ngoài do con người xây cất. Hậu cung của đền Thượng có đường ngầm, bậc đá dẫn lên đỉnh núi Bà Bô để ngắm núi non làng mạc xinh đẹp cả vùng.
Theo con đường nhựa càng lên càng dốc, du khách men theo suối dẫn đến những phong cảnh đậm chất rừng núi hơn. Suối có đoạn êm như dải lụa trắng trải trên đá, có đoạn toàn đá tảng như đàn trâu nước đen bóng ngủ vùi…
- Xem thêm: Làng Thổ Hà, nét đẹp xưa của Bắc Giang
Rồi bất chợt trước mặt du khách là vách đá dựng đứng, thác đổ ầm ầm phả ra màn hơi nước mờ ảo bảy sắc cầu vồng bên cánh rừng xanh ngắt. Càng lên cao, suối càng chảy xiết, thác càng sôi réo. Cho đến ngọn thác Chúa hùng vĩ đến choáng ngợp, tiếng nước từ độ cao trăm mét đổ xuống như tiếng sấm rền, vang vọng cả thung lũng, nghe như hồi trống trận không dứt.
Tương truyền xưa kia Hưng Ðạo Vương từng đến vùng đỉnh thác xem xét địa hình, sắp đặt việc binh nên từng có ngôi đền thờ ông bên thác này cùng với dấu tích về đấu đong quân và bãi quần ngựa. Ngoài ra, dưới chân thác Chúa có một hồ tắm tự nhiên khá lớn được bao quanh bởi bức tường bằng đá hấp dẫn du khách trong những ngày nắng nóng.
Ngoài cảnh đẹp, lễ hội đền suối Mỡ cũng rất nổi tiếng. Hằng năm, hội được tổ chức khá lớn vào ngày 30 tháng Ba và mùng 1, mùng 2 tháng Tư Âm lịch để rước kiệu công chúa Quế Mỵ Nương. Vào ngày hội chính, dân làng Dùm rước kiệu Thánh về đền Hạ và tế lễ, bái vọng lên đền Thượng, dân làng Quỷnh rước kiệu Thánh về đền Trung. Trong ngày hội xưa, dân làng thi đấu vật, đánh đu, chọi gà, bắn cung, võ dân tộc, hát chầu văn, hầu bóng thâu đêm suốt sáng…
- Xem thêm: Vẻ đẹp cổ xưa ở Tiên Lục, Bắc Giang
Với chiều dài chỉ hơn 300m, suối Mỡ có thể thu hút du khách tham quan, nghỉ ngơi cả ngày, bởi không gian tâm linh cổ xưa tọa lạc giữa một vùng non xanh nước biếc tạo nên một khung cảnh thật êm đềm, thoát tục.
